Ekskavator

Ekskavator (lotinça «excavo» — öyaman, qaziyman) — tuproq (grunt) va toğ jinslarini qazib oliş, ularni transport vositalariga yuklaş yoki uyumga töplaş uçun möljallangan qaziş-yuklaş maşinasi. Rusça Vikipediyaga köra, bir kovşli ekskavatorni boşqa yer qaziş maşinalaridan ajratib turuvçi asosiy belgi — qaziş işi şassi qimirlamay turgan holda, harakatlanuvçi iş organi yordamida bajarilişi. Ekskavatorlar quriliş, kon sanoati, irrigatsiya, yöl qurilişi va boşqa köplab işlarda qöllanadi.12

ÖzME va rusça Vikipediyaga köra, yer qaziş maşinasi ğoyasi Leonardo da Vinçiga tegişli: u XVI asr boşida hozirgi draglayn ekskavatoriga öxşaş qurilma çizmasini yaratgan. Keyinroq bu soha Italiyada, ayniqsa Venetsiya kanallarini tozalaş ehtiyoji tufayli rivojlangan.

Rusça Vikipediyaga köra, 1830-yillarda temir yöl qurilişining jadallaşuvi va işçi kuçi yetişmasligi amerikalik mexanik Uilyam Otisni birinçi bir kovşli ekskavatorni yaratişga undagan. Relsda yuradigan, buğ dvigatelli bu maşinaga 1836-yilda patent olingan; ÖzME'da patent sanasi 1834-yil deb berilgan. ÖzME'ga köra, ekskavatorning loyiha çizmasini XIX asrning 20-yillarida A. A. Betankur ham işlab çiqqan. 1910-yilda elektr dvigatelli, 1912-yilda dizel dvigatelli ekskavatorlar paydo bölgan, 1920-yillarda relsda harakatlanadigan va töla aylana oladigan modellar yaratilgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, zamonaviy ekskavator buğ kuragidan kelib çiqqan; buğ dvigateli örnini dizel va elektr dvigateli egallagan, keyinçalik çiğir, zanjir va tros örniga gidravlik silindrlar va motorlar keng qöllana boşlagan.

ÖzME'ga köra, ekskavatorning asosiy qismlari — kovş (çömiç), şarnirli strela (quloç), dvigatel, aylanuvçi platforma va yuriş qismi (gusenitsa yoki ğildiraklar). Inglizça Vikipediyaga köra, gidravlik ekskavator uç asosiy bölakdan iborat: yuriş qismi, unda 360° aylanadigan «uy» (kabina, dvigatel, qarşi yuk va moy baklari joylaşgan qism) va strela, dasta va kovşdan iborat iş jihozi. Dvigatel odatda bir neça gidravlik nasosni harakatga keltiradi.

Bir kovşli ekskavatorning iş sikli gruntni kesiş, tölgan kovşni böşatiş va kovşni yana qaziş joyiga qaytarişdan iborat; ÖzME'ga köra, bu sikl 15–80 sekund davom etadi.

Ekskavatorlar işlaş tarziga köra ikki guruhga bölinadi: bir kovşli (sikl bilan işlovçi) va köp kovşli (uzluksiz işlovçi). Yuriş qismiga köra gusenitsali, ğildirakli, odimlovçi, relsli va suzuvçi xillari bor. Dvigateli böyiça içki yonuv dvigatelli, elektr, gidravlik yoki aralaş yuritmali böladi.

Iş jihozining turiga qarab bir kovşli ekskavatorlar töğri kurakli, teskari kurakli, draglaynli va greyferli xillarga ajratiladi. ÖzME'ga köra, töğri kurakli ekskavator eng keng tarqalgan bölib, foydali qazilmalarni qazib olişda va qattiq gruntlarda işlatiladi; teskari kurak tor xandaq qazişga, draglayn özi turgan sathdan pastdagi gruntni olişga, greyfer esa yuklaş işlariga qulay. Almaştiriladigan jihozlar bilan ta'minlangan universal ekskavatorlar burğilaş, qoziq qoqiş, yuk ortiş kabi işlarni ham bajaradi.

Köp kovşli ekskavatorlar zanjirli va rotorli böladi. Zanjirli ekskavatorlarda kovşlar uzluksiz zanjirga, rotorlilarda esa aylanuvçi ğildirakka mahkamlanadi. ÖzME'ga köra, ularning unumdorligi soatiga 15 ming m³ gaça yetadi va ular asosan yirik oçiq konlarda işlatiladi.

Inglizça Vikipediyaga köra, gidravlik ekskavatorlar kiçik «mini-ekskavatorlar»dan tortib, kovşi 52 m³ bölgan ulkan karyer maşinalarigaça turli ölçamda işlab çiqariladi. Ekskavatorlar Rossiya, AQŞ, Germaniya, Yaponiya va boşqa mamlakatlarda tayyorlanadi. ÖzME'ga köra, 1945–1990-yillarda Toşkent ekskavator zavodida ham bu maşinalar işlab çiqarilgan.