Aymara tili

Aymara tili (aymara tilida Aymar aru) — And toğlarida yaşovçi aymara xalqining tili. Boliviyada rasmiy tillardan biri hisoblanadi. U milliondan ortiq sözlaşuvçisi bor kam sonli hind tillaridan biridir.

Aymara — aymaran tillar oilasining ikki tirik vakilidan biri; ikkinçisi — hakaru (jaqaru). Hakaru va kauki jamoalari Peruning markaziy qismida, Lima departamentidagi Yauyos vodiysining Tupe tumanida joylaşgan. Rus tilidagi Vikipediyada hakaru va kauki bir tilning ikki lahjasi ekani aytiladi. Bu oilani örganişda Lusi Briggs va Marta Xardman de Batista (Florida universiteti) iştirok etgan. Oilaning nomi aniq belgilanmagan: Xardman «xaki», Alfredo Torero «aru» atamasini işlatgan, Rodolfo Serron-Palomino esa «aymara» nomini butun oilaga qöllaşni va uni janubiy (Altiplano) hamda markaziy (hakaru va kauki) şoxlarga bölişni taklif qilgan.

Ba'zi tilşunoslar aymarani keçua tillariga qarindoş deb hisoblaydi, ammo bu fikr bahsli. Köpçilik tilşunoslarga köra, öxşaşlik uzoq vaqt qöşni hududlarda yonma-yon yaşaş natijasidir. Özbek tilidagi Vikipediya maqolasida esa til an'anaga köra keçumara (keçua-aymara) oilasiga mansub deyiladi.

Rus tilidagi Vikipediyaga köra, aymarada taxminan 3,1 million kişi sözlaşadi: Boliviyada 2 256 000, Peruda 732 ming, Çilida 53 200, Argentinada 41 300 kişi. Ingliz tilidagi Vikipediyada esa Boliviyada taxminan ikki million, Peruda yarim million, Çilida bir neça ming sözlaşuvçi borligi aytiladi. Bu raqamlar bir-biridan farq qiladi.

Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, Aymara Boliviya va Peruda ispan va keçua tillari bilan birga rasmiy til; rus tilidagi Vikipediyada esa Boliviyada ispan tili bilan birga rasmiy deyiladi. Çili va Argentinaning şimolida u aholining ba'zi jamoalarida işlatiladi.

Tilda bir neça lahja bor, ammo ular özaro tuşunarli. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, şimoliy, janubiy va oraliq lahjalar ajratiladi. Ispan istilosi davrida aymara hozirgidan ança keng hududda, Kusko janubidagi Peru toğli ölkasining katta qismida hukmron bölgan. Asrlar davomida u ispan va keçua tillariga örnini böşatib bergan.

Aymara lotin alifbosi asosida yoziladi. Uzun unlilar ä, ï, ü harflari bilan belgilanadi. Mustamlaka davrida ispan yozuvi ta'sirida turli imlolar qöllangan; eng keng tarqalgani Bertonio imlosi edi. 1954-yilda III Interamerika hind xalqlari kongressida «Ilmiy alifbo» tasdiqlangan. 1968-yilda Boliviyada CALA (Aymara savodxonligi va adabiyoti komissiyasi) alifbosi rasman tan olingan.

Rus tilidagi Vikipediyaga köra, qadimda aymara, ehtimol, Uari imperiyasining tili bölgan, uni keyinroq inkalar bosib olgan. 1542-yilgi kipukamayoklar ma'lumotiga köra, Tauantinsuyu imperiyasida aymara rasman tan olingan mintaqaviy til edi. Birinçi aymara grammatikasini ruhoniy Ludoviko Bertonio 1603-yilda, birinçi luğatni 1608-yilda tuzgan.

Tilning kelib çiqişi haqida köpçilik mutaxassislar uni Peruning markaziy qismidan janubga tarqalgan deb hisoblaydi. Tiauanakoda esa hozir yöqolgan pukina tilida gaplaşilgan, deb taxmin qilinadi.

Aymara — agglyutinativ va ma'lum darajada polisintetik til; gap tartibi: ega — töldiruvçi — kesim (SOV). Tilda uçta unli (/a i u/) bor, ularning uzun va qisqa şakllari farqlanadi. Undoşlar sodda, glottallaşgan va aspiratsiyali şakllarda keladi; jarangli va jarangsiz undoşlar farqlanmaydi. Urğu odatda sönggi böğindan oldingi böğinga tuşadi.

Aymara tilida sözlovçi voqeani özi körgan-körmagani muhim hisoblanadi. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, sözlovçilar ötmişni oldinda, kelajakni orqada tasavvur qiladi: kelajak qhipa uru, «orqadagi kunlar» deb ataladi.