Barg

Barg (lotinça folium, yunonça phyllon) — yuksak ösimliklarning asosiy vegetativ organlaridan biri; fotosintez, suv buğlatiş (transpiratsiya) va gaz almaşinuvi uning boş vazifalaridir. Inglizça Vikipediyaga köra, barg odatda poyaning yon tomonida, yer ustida joylaşadi va ösimlik yaşil rangini xlorofill pigmentidan oladi; barglar poya, gul va meva bilan birgalikda novda tizimini taşkil etadi.12

ÖzME'ga köra, bargning yassi kengaygan qismi yaproq (plastinka), uni novdaga birlaştirib turadigan ingiçka qismi esa barg bandi deb ataladi. Buğdoydoşlar va ziradoşlarda barg bandi kengayib, poyani örab oladigan qin hosil qiladi, yalpizdoşlarda esa band bölmaydi va yaproq bevosita poyaga birikadi — bunday barg ötroq barg deyiladi. Barg ölçami turliça: köpinça 3–10 sm atrofida, ammo ÖzME'ga köra palma va banan kabi ösimliklarda barg 20 metrgaça yetişi mumkin. Yaproq qança yassi va keng bölsa, fotosintez yuzasi şunça katta böladi.

Barg ikki tomondan bir qavat tiniq hujayralardan iborat epidermis bilan qoplangan. Pastki epidermisda mayda teşikçalar — oğizçalar joylaşgan, ularning har birini ikkita lab hujayra örab turadi. Hujayralar suvga töyinganda oğizça oçiladi, suv kamayganda esa yopilib, suv buğlanişi va gaz almaşinuvini çeklaydi. ÖzME'ga köra, barg yuzasining har bir kvadrat millimetrida 40 tadan 500 tagaça oğizça bor. Qurğoqçil joylardagi ösimliklar barglari kutikula, mumsimon modda yoki tuklar bilan qoplangan, köpinça kiçik va etli böladi.

Epidermis ostida barg eti — mezofill yotadi. U ustki qismda bir-ikki qator ustunsimon töqima va uning ostidagi ğovak töqimadan iborat; hujayralarida fotosintez keçadigan xloroplastlar köp. Mezofil orqali tomirlar ötadi: ikki pallali ösimliklarda ular törsimon yoki patsimon, bir pallalilarda parallel yoki yoysimon joylaşadi. Tomirlar bargga tayanç bölib xizmat qiladi, ular orqali ildizdan suv va mineral moddalar keladi, bargda hosil bölgan organik moddalar esa poya, ildiz, gul va mevalarga taşiladi.

Barglar oddiy (bandida bitta yaproq) va murakkab (bandida bir neça yaproqça) böladi. Oddiy barg yaproği şakliga köra yumaloq, tuxumsimon, naştarsimon, ninasimon, yuraksimon va boşqa xillarga, çeti tuzilişiga köra tekis, tişli yoki kungurali turlarga ajraladi; bölaklanişiga qarab patsimon yoki panjasimon qirqma bölişi mumkin. Murakkab barglar uç yaproqli, panjasimon, toq va juft patsimon kabi şakllarga ega. Poyada barglar ketma-ket (bittadan), qarama-qarşi (ikkitadan) yoki halqasimon (uç va undan ortiq) joylaşadi.

Yaşaş şaroitiga moslaşiş natijasida ayrim ösimliklarda barg qöşimça vazifalarni bajaradi. ÖzME'ga köra, ular tangaça, tikan (kaktus, zirk) yoki jingalak (nöxat, qovun) şakliga kirgan, zarpeçakda esa deyarli yöqolib ketgan; piyoz va karam ham oziq modda töplagan barglardan iborat. Inglizça Vikipediya haşarotxör ösimliklarning tuzoqlarini ham şakli özgargan barg sifatida körsatadi.

ÖzME'ga köra, bir gektar yaşil ösimlik bir sutkada 150–500 kg karbonat angidridni özlaştirib, 60–400 kg kislorod ajratadi, 100 tonnagaça suv buğlatadi va 75–250 kg organik modda hosil qiladi. Barglar turli muddat yaşaydi: ayrimlari bir neça hafta, boşqalari bir neça yil; masalan, lavr bargi 3–4 yil, Şrenk arçasi bargi 30 yilgaça yaşaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, mö'tadil mintaqalardagi bargini taşlovçi ösimliklar kuzda, qurğoqçil hududlardagilar esa quruq mavsumda barg tökadi, velviçiya esa ikki asosiy bargini butun umri davomida saqlaydi. Barg ösişi çeklangan organ: yaproq ma'lum ölçamga yetgaç ösişdan töxtaydi, bandi esa ösişda davom etib, yaproqni yoruğlikka qaratib turadi.