Uzunqir
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Uzunqir — Qaşqadaryo viloyatining Kitob tumanida, Zarafşon tizmasidan boşlanadigan Şörobsoy böyida joylaşgan qadimgi şahar xarobasi. ÖzME uni Özbekiston hududidagi ilk şaharsozlik tuzilmasi qanday şakllanganini körsatuvçi muhim yodgorlik sifatida baholaydi. Yodgorlikni 1981-yilda Toşkent davlat universitetining Örta Osiyo arxeologiyasi kafedrasi ekspeditsiyasi aniqlagan va örgangan.
Tarixi
1,3ÖzME'ga köra, Uzunqir örnida miloddan avvalgi VIII–VII asrlarda manzilgoh paydo bölgan. Miloddan avvalgi VII–VI asrlarga kelib u 70 gektar maydonni egallagan şaharga aylangan va Kitob–Şahrisabz vohasining xöjalik hamda ma'muriy markaziga çiqqan. Şahar Marokanda (qadimgi Samarqand) bilan Baqtrani boğlagan karvon yöli böyida joylaşgani uçun savdo va hunarmandçilik markazi sifatida ham katta ahamiyat kasb etgan. Taxtaqoraça dovoni orqali Marokandagaça masofa 70 km atrofida bölgan.
Arxeologlar Kitob–Şahrisabz vohasini va umuman Qaşqadaryoning toğ oldi şarqiy qismini «Avesto»da tilga olingan Gava — «suğdlar yaşaydigan makon» bilan boğlaydi. Bu söz hududdagi köplab zamonaviy joy nomlarida saqlanib qolgan. ÖzME ma'lumotiça, miloddan avvalgi VII–VI asrlarda bu viloyat Navtaka deb atalgan va Zarafşon tizmasidan Öradaryo vohasigaça bölgan yerlarni qamrab olgan; uning markazi Uzunqir qal'asi bölgan. Miloddan avvalgi III–II asrlarda viloyat markazi hozirgi Kitob şahri örnida barpo etilgan yangi şaharga köçgan. Yozma manbalarda bu şahar Suse nomi bilan uçraydi; ÖzME'ga köra, nom «Suğda», ya'ni Suğdiyona tuşunçasidan kelib çiqqan.
Tuzilişi
1,3Şahar içki qal'a va asosiy turar joy qismidan iborat bölgan. Yodgorlikning janubi-ğarbiy tomonida uzunligi 450 metrga yetadigan mudofaa devorining qoldiqlari saqlangan. Devor ğiştdan tiklangan bölib, töğri burçakli burjlar, burj içidagi xonalar va otiş uçun möljallangan tirqişlar (şinaklar) bilan jihozlangan. ÖzME'ga köra, Uzunqir yirik ötroq dehqonçilik vohasining markazi sifatida qörğon-qarorgoh va guzarlarga ega bölgan.
Topilmalar
1,3Qazişmalar paytida sopol idişlar, bronza va temirdan yasalgan mehnat qurollari va qurol-yaroğlar topilgan; ular şaharda hunarmandçilik yuqori darajada rivojlanganidan dalolat beradi. Şörobsoy vohasida aniqlangan arpa, buğdoy donlari va turli uzum navlarining uruğlari bu yerda dehqonçilik va boğdorçilik ravnaq topganini körsatadi. ÖzME qayd etişiça, öşa davrda kanal va ariqlar qazilgan, daryolardan suv çiqarilib, yangi yerlar özlaştirilgan. Dehqonlar atrofi devor bilan öralgan qörğonli uylarda va qişloqlarda yaşagan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Uzunqir // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3752 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAUzunqir. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3752
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3752
Manbalar
1 ta manba- 1ÖzME, 9-jild, 39-b.manbaa.uz · ÖzME, 9-jild, 39-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.