Gidrotexnika

Gidrotexnika («gidro...» va «texnika» sözlaridan) — suv resurslaridan xöjalik ehtiyojlari uçun foydalaniş, ularni muhofaza qiliş va suvning zararli ta'sirlariga qarşi kuraşiş masalalarini hal qiladigan fan va texnika sohasi. Bu vazifalar maxsus gidrotexnika inşootlari — töğonlar, kanallar, şlyuzlar, suv omborlari, nasos stansiyalari va boşqalar yordamida bajariladi. ÖzME'ga köra, soha daryo, köl, dengiz, okean, yer osti va atmosfera suvlarining barçasi bilan işlaydi.1

Gidrotexnika fan sifatida bir qator boşqa fanlarga tayanadi: gidrologiya, gidrogeologiya, gidravlika, gidromexanika, tuproq mexanikasi, quriliş mexanikasi va muhandislik geologiyasi. U suv oqimining inşootlar va daryo özanlariga ta'sirini, suvning yuvib ketiş va yemiriş xususiyatlaridan himoyalaniş usullarini örganadi, daryo oqimini boşqariş yöllarini işlab çiqadi, inşootlar va ularning poydevorlari mustahkamligini hisoblaydi. ÖzME qayd etişiça, nazariy izlanişlar köpinça laboratoriyada inşootlarning kiçraytirilgan modellarini yasab, sinab köriş orqali olib boriladi.

Rusça Vikipediyaga köra, gidrotexnika suv xöjaligining köplab tarmoqlariga xizmat qiladi:

• energetika — suv oqimi energiyasidan elektr olişda (gidroenergetika);
• transport — daryo va kanallarda kema qatnovini ta'minlaşda;
• qişloq xöjaligi — yerlarni suğoriş, suv bilan ta'minlaş va ortiqça namni quritişda (melioratsiya);
• suv ta'minoti — aholi va korxonalarni suv bilan ta'minlaş, oqova suvlarni çiqarib yuborişda (kanalizatsiya);
• baliqçilik — baliq köpayadigan suv havzalarini barpo etişda;
• himoya — aholi punktlari, korxonalar va yöllarni toşqinlardan saqlaşda.

Odatda bir inşoot bir vaqtning özida bir neça vazifani bajaradi, şu sababli yirik gidrouzellar kompleks xarakterga ega böladi.

Gidrotexnika eng qadimgi muhandislik sohalaridan biri bölib, uning paydo bölişi dalalarni suğoriş zarurati bilan boğliq. Rusça Vikipediyaga köra, Misrda miloddan avvalgi XXVII asrda qurilgan Sadd al-Kafara töğonining qoldiqlari saqlangan: balandligi 14 metr, uzunligi 113 metr bölgan bu toş töğon qurilişning sönggi bosqiçida toşqin tufayli buzilgan. Qadimgi Xitoyda toşqinlarga qarşi kuraşgan afsonaviy muhandis Yuy haqidagi rivoyatlar, Yamandagi Ma'rib töğoni ham bu sohaning qadimiy ildizlarini körsatadi.

ÖzME'ga köra, Özbekiston hududida qadimdan korizlar, sardobalar, töğonlar, kanallar va akveduklar qurilgan, şörlangan yerlar yuvilgan. Sirdaryo va Amudaryo havzalarida, Zarafşon, Qaşqadaryo va Surxondaryo vodiylarida, Xorazm va Qoraqalpoğistonda barpo etilgan köplab kanallar bizgaça yetib kelgan. Uluğ olim Ahmad al-Farğoniy Nil daryosida suv sathini ölçaydigan inşoot qurgan. XVIII–XIX asrlarda Muhammad Latif öğli Hasan Samarqandda Obirahmat va Zarafşonda Mingdona ariqlarini qazdirib, yuzlab gektar yerni suv bilan ta'minlagan.

XX asrda gidrotexnika fani Örta Osiyo irrigatsiya ilmiy-tadqiqot instituti, Fanlar akademiyasining Suv muammolari instituti, Toşkent irrigatsiya va qişloq xöjaligini mexanizatsiyalaş muhandislari instituti olimlari hissasi bilan rivojlangan. ÖzME ma'lumotiça, respublikada 53 suv ombori, 41 gidroelektr stansiya, 1456 nasos stansiyasi, 134 ming km zovur, 30 ming km xöjaliklararo va 156 ming km xöjalik içidagi kanallar qurilgan; ular yordamida 4,3 million gektar yer suğoriladi.