Ahmad al-Farğoniy

Abul Abbos Ahmad ibn Muhammad ibn Kasir al-Farğoniy — 9-asrda yaşagan astronom, matematik va geograf. Yevropada u Alfraganus nomi bilan tanilgan. Uning hayoti haqida ma'lumotlar juda oz saqlangan.

Al-Farğoniyning tuğilgan yili manbalarda turliça körsatiladi. Özbek Vikipediyasida u 9-asr boşida tuğilgan va 865-yilda Misrda vafot etgan deyiladi; rus Vikipediyasida taxminan 798–861-yillar, ingliz Vikipediyasida taxminan 800–870-yillar keltirilgan. Tuğilgan joyi aniq emas: köp manbalarga köra hozirgi Farğona viloyatining Quva tumani, ba'zilariga köra Marğilon. Ingliz Vikipediyasiga köra, uning nisbasi tuğilgan joyi Farğona vodiysidagi Quva bölişi mumkinligini körsatadi. Uning kelib çiqişi arab, fors yoki turkiy deb ham ta'riflangan.

Özbek Vikipediyasiga köra, u taxminan 811-yilda Farğonadan Marvga kelgan, 819-yilda xalifa al-Ma'mun saroyi bilan Bağdodga köçgan. Bağdodda, keyin Damaşqdagi rasadxonada işlagan, al-Ma'mun topşiriği bilan osmon jismlari harakatini aniqlaş va yangi „Zij“ yaratiş işlariga rahbarlik qilgan. 832–833-yillarda Sinjor daştida yer meridiani bir darajasining uzunligini ölçaşda qatnaşgan. Rus Vikipediyasida esa u Bağdoddagi „Donişmandlar uyi“da işlagani va 9-asr örtalarida Qohiraga köçgani aytiladi.

Uning hayoti haqidagi eng sönggi ma'lumot 861-yilga tegişli: xalifa al-Mutavakkil buyruği bilan Nil daryosi suv sathini ölçaydigan inşoot — nilometr qurilişi uçun Misrga borgan. Ingliz Vikipediyasiga köra, u Qohiradagi Rauda orolida „Yangi nilometr“ qurilişini boşqargan va al-Jöfariy kanalini quriş işida ham qatnaşgan; kanal tugallanmay qolgan. Özbek Vikipediyasiga köra, 1997-yilda Misrga borgan ekspeditsiya uning Fustatda vafot etib, Imom aş-Şofeiy qabristoniga dafn etilganini aniqlagan; qabri vaqt ötişi bilan yöqolgan.

Asosiy asari — „Kitob al-harakot as-samoviya va javomiʼ ilm an-nujum“ („Samoviy harakatlar va yulduzlar ilmi majmuasi“). Ingliz Vikipediyasiga köra, bu Ptolemeyning „Almagest“ asarining qisqaça bayoni bölib, avvalgi islom astronomlarining aniqlaştirilgan qiymatlarini ham öz içiga olgan. Asar 12-asrda lotin tiliga tarjima qilingan: özbek Vikipediyasida 1145 va 1175-yillar, ingliz Vikipediyasida Sevilyalik Yuhanno 1135-yilda va Kremonalik Gerardo 1175-yilgaça deb körsatilgan. Keyinçalik ibroniy tiliga ham ögirilgan. 1669-yilda Yakob Golius arabça matnni lotinça tarjimasi bilan naşr etgan. Özbek Vikipediyasiga köra, kitob Yevropa universitetlarida bir neça asr astronomiya böyiça asosiy darslik bölgan; ingliz Vikipediyasiga köra, Dante Ptolemey astronomiyasini Alfraganus asaridan olgan körinadi.

U astrolyabiya haqida risola yozgan; ingliz Vikipediyasiga köra, bu uning nazariy qurilişi va qöllanişini bayon etuvçi eng qadimgi saqlangan hujjatdir. Ingliz Vikipediyasida Kolumb Yer aylanasi haqidagi uning hisobidan foydalangani, ammo arab milini rim mili deb adaşgani qayd etilgan. Oy kraterlaridan biri Alfraganus deb nomlangan.

Özbek Vikipediyasiga köra, 1998-yilda al-Farğoniyning 1000 yilligi xalqaro miqyosda nişonlandi, Quvada haykal va ramziy qabr barpo etildi, Farğonada uning nomidagi boğ bor. Rus Vikipediyasida esa YUNESKO homiyligida 1200 yillik nişonlangani yoziladi.