Publitsistika

Publitsistika (lotinça «publicus» — ijtimoiy, ommaviy) — jamiyat hayotidagi dolzarb ijtimoiy-siyosiy, ma'naviy va boşqa masalalarga bağişlangan adabiy ijod turi. ÖzME'ga köra, uning asosiy vazifasi jamoatçilik fikrini uyğotiş, şakllantiriş va muayyan maqsad sari yönaltiriş, hujjatli faktlar asosida voqelikning yaxlit manzarasini yaratişdir. Rusça Vikipediya ham publitsistikani jamiyatning kundalik hayotidagi muammolarga bağişlangan asarlar turi sifatida ta'riflaydi va bu atama bilan siyosiy hamda ijtimoiy masalalarni muhokama qiluvçi davriy naşrlar ham ataliş mumkinligini qayd etadi.1

ÖzME'ga köra, publitsistikaning asosiy obyekti — bugungi ijtimoiy hayot hamda unga daxldor ötmiş va kelajak hodisalari. Jamiyatda ijtimoiy faollik oşgan sari muallifning voqelikka bevosita aralaşuvi, öz fikrini oçiq va keskin aytişi ham kuçayib borgan. Publitsistik unsurlar ilm-fan, san'at va badiiy adabiyotga tobora çuqurroq kirib, publitsistik roman, pyesa va filmlar paydo bölgan.

Publitsistika hayot faktlarini çuqur tahlil qiliş orqali voqelikni oçib beradi va bu jihatdan ijtimoiy fanlarga yaqinlaşadi. Uning şakli mantiqiy fikrlaş bilan obrazlilikning uyğunlaşuviga asoslanadi, obraz esa me'yor bilan qöllanadi. ÖzME publitsistni şoirga qiyoslaydi: ikkalasining ham şaxsiyati boy içki dunyosi va aniq nuqtai nazari orqali namoyon böladi.

ÖzME'ga köra, faqat yirik maqolalar emas, matbuotning barça janrlari publitsistikaga kiradi. Mavzusiga köra u falsafiy-siyosiy, iqtisodiy, ma'naviy-axloqiy, adabiy-tanqidiy bölişi mumkin; uslubiga köra munozarali, taşviqiy, tahliliy yoki hajviy tus oladi. Janrlar uç guruhga ajratiladi:

• axborot janrlari — xabar, reportaj, hisobot;
• tahliliy janrlar — maqola;
• badiiy-publitsistik janrlar — oçerk, felyeton, pamflet, yozuvçi maqolasi.

Yozma va oğzaki şakllardan taşqari plakat va karikatura kabi tasviriy, hujjatli kino kabi foto-kino hamda teatr-sahna şakllari ham mavjud.

Rusça Vikipediyaga köra, ayrim olimlar publitsistikaning ildizlarini juda qadimga olib boradi: Ernest Renan, masalan, Bibliyadagi payğambarlarni qadimgi davr publitsistlari deb atagan. ÖzME'ga köra, Örta Osiyoda ham bu ijod turi ança qadimiy: uning belgilari «Qobusnoma»da yaqqol köringan. Alişer Navoiyning «Majolis un-nafois», «Munşaot» va «Mahbub ul-qulub» asarlarida publitsistikaning töla xususiyatlari uçraydi, Abdurahmon Jomiy va boşqa zamondoşlari haqidagi lavhalarini esa publitsistik oçerk deyiş mumkin. Şu bois ÖzME Navoiyni özbek badiiy publitsistikasining asosçisi deb hisoblaydi.

Özbek tilidagi ilk ijtimoiy mavzudagi maqolalar «Turkiston viloyatining gazeti»da bosilgan. Jadidçilik harakati kuçaygan davrda vujudga kelgan milliy matbuot jamiyat illatlarini oçiq tanqid qilgan va xalqaro voqealarni ham tezkor şarhlagan. ÖzME'ga köra, bunday maqolalar «Taraqqiy» gazetasidan boşlab keng tarqalgan. Fitrat, Çölpon, Abdulla Avloniy, Hoji Muin va boşqa jadid ziyolilari «Xurşid», «Sadoi Turkiston», «Najot», «Turon», «Hurriyat» kabi naşrlarda ta'lim, til, madaniyat va milliy siyosat haqida yozgan. Mahmudxöja Behbudiyning özi çiqargan «Samarqand» gazetasi va «Oyna» jurnalidagi «Til masalasi», «Ehtiyoji millat» kabi maqolalari öz davrida katta qiziqiş uyğotgan.

ÖzME'ga köra, 1990-yillardan keyin özbek jurnalistikasida an'anaviy şarhlovçi yondaşuv örnini yangiliklar jurnalistikasi egallay boşlagan va axborot janrlarining ulişi ortgan. Şunga qaramay publitsistika rivojlanişda davom etgan: Ozod Şarofiddinov, Ötkir Hoşimov, Ibrohim Ğafurov, Naim Karimov, Erkin A'zam kabi mualliflar dolzarb maqolalari bilan bu sohaga salmoqli hissa qöşgan.