Paleogen davri

Paleogen davri (yunonça «palaios» — qadimgi va «genos» — tuğiliş, kelib çiqiş) — Yer tarixidagi kaynozoy erasining birinçi geologik davri; şu davrda hosil bölgan toğ jinslari majmui paleogen sistemasi deb ataladi. Inglizça Vikipediyaga köra, paleogen bundan 66 million yil oldin, bör davri tugagaç boşlanib, 23,04 million yil oldin neogen davri bilan almaşgan, ya'ni 43 million yilga yaqin davom etgan. ÖzME eskiroq ma'lumotlarga tayanib, davr 65–66 million yil oldin boşlanib, 40–42 million yil davom etganini yozadi. Rusça Vikipediyaga köra, ilgari paleogen va neogen birgalikda uçlamçi davr deb atalgan.12

Paleogen uç bölimga (epoxaga) ajratiladi: paleotsen, eotsen va oligotsen. Inglizça Vikipediyaga köra, paleotsen 66,0–56,0, eotsen 56,0–33,9, oligotsen esa 33,9–23,03 million yil oldingi vaqtni qamraydi. ÖzME'ga köra, bölimlar öz navbatida yaruslar, svitalar va qatlamlarga bölinadi.

ÖzME'ga köra, paleogenda yirik tektonik harakatlar sodir bölgan. Şimoliy va Janubiy Amerikaning ğarbida Kordilyera va And toğlarining kötarilişi davom etgan, ularning etaklarida qalin vulkanik va terrigen qatlamlar töplangan. Yevropa bilan Afrika oraliğida va Osiyoning janubida Pireneydan Myanmagaça çözilgan ulkan geosinklinal tizim mavjud bölgan, davrning ikkinçi yarmida bu yerda burmalaniş natijasida toğlar paydo bölgan. Afrikaning şarqida Şarqiy Afrika yoriqlar zonasi vujudga kelgan. Inglizça Vikipediyaga köra, bu davrda Pangeyaning bölinişi yakunlangan: Atlantika okeani şimolga qarab kengayib, Şimoliy Amerika va Yevroosiyo plitalarini ajratgan, Afrika va Hindistonning Yevroosiyo bilan töqnaşuvi esa Alp-Himolay toğ tizimlarini hosil qilgan.

ÖzME'ga köra, dengiz transgressiyasi eotsen oxirida eng yuqori darajaga yetgan: Şarqiy Yevropa platformasining janubi, Turon va Ğarbiy Sibir plitalari, Örta va Janubiy Yevropaning katta qismi suv ostida qolgan. Oligotsen boşlaridagi harakatlar dengizning çekinişiga olib kelgan va kontinental iqlim ustunlik qila boşlagan.

Rusça Vikipediyaga köra, paleogen boşida iqlim bir tekis tropik bölgan, ikkinçi yarmida esa kontinentallaşib, qutblarda muz qoplamlari paydo bölgan. Inglizça Vikipediya bu özgarişlarni paleotsen-eotsen issiqlik çöqqisidan eotsendagi global sovişgaça va oligotsen boşida Antarktidada doimiy muz qatlamlarining paydo bölişigaça kuzatadi.

Bör davri oxiridagi qiriliş tufayli dinozavrlar, dengiz sudralib yuruvçilari va uçuvçi kaltakesaklarning köpçiligi yöqolgan, bu esa boşqa jonzotlar uçun böş ekologik örinlarni oçib bergan. Paleogenda sut emizuvçilar keskin rivojlangan: ÖzME'ga köra, paleotsendagi ibtidoiy şakllardan keyin eotsendan boşlab haşarotxörlar, kemiruvçilar, primatlar, yirtqiçlar, tuyoqlilar, xartumlilar va kitsimonlar paydo bölgan. Rusça Vikipediyaga köra, dengizlarda suyakli baliqlar gullab-yaşnagan, bir hujayrali nummulitlar bir neça santimetr kattalikka yetgan. Quruqlikda yopiq uruğli ösimliklar xilma-xilligi oşgan.

ÖzME'ga köra, dengiz havzalarida nummulit ohaktoşlari, platformalarda karbonatli gil, glaukonitli va kvarsli qum, opoka va trepel, okean tubida esa karbonatli gillar töplangan. Kontinental yotqiziqlar orasida kömirli çökindilar va qizil gillar köp uçraydi. Paleogen qatlamlari Neft va gaz, qönğir kömir, marganets, temir, boksit va fosforit konlariga boy.

ÖzME'ga köra, Özbekistonda paleogen yotqiziqlari Farğona, Surxon va Zarafşon vodiylarida, Hisor, Nurota, Zarafşon va Turkiston tizmalarining etaklarida, Ustyurt va Qizilqumda keng tarqalgan. Ular dolomit, ohaktoş, qumtoş, giltoş, kvars qumi, bentonit va vulkanik jinslardan iborat. Bu qatlamlardan neft va gaz, fosforit, kaliy tuzlari, paligorskit, kvars qumlari, bezak toşlari va gips-angidrid kabi quriliş xom aşyolari topilgan. Respublikada paleogen yotqiziqlarini V. I. Popov, S. X. Mirkamolova, O. M. Akramxöjayev va boşqa geologlar örgangan.