Yahudiylar muxtor viloyati

Yahudiylar muxtor viloyati — Rossiya Federatsiyasining Uzoq Şarqdagi subyekti, Amur daryosi böyida joylaşgan. Markazi — Birobijan şahri. ÖzME'ga köra, viloyat 1934-yil 7-mayda taşkil etilgan. Rusça Vikipediyaga köra, u Rossiyadagi muxtor viloyat maqomiga ega yagona subyekt, Isroildan taşqarida rasmiy maqomga ega yagona yahudiy ma'muriy birligi va idiş tili rasmiy til sifatida tan olingan dunyodagi yagona hudud hisoblanadi. U Uzoq Şarq federal okrugi tarkibiga kiradi.1

ÖzME viloyatni Xabarovsk ölkasining janubi-ğarbiy qismida joylaşgan deb tasvirlaydi. Rusça Vikipediyaga köra, viloyat janubda Amur daryosi orqali Xitoy bilan, ğarbda Amur viloyati, şarqda esa Xabarovsk ölkasi bilan çegaradoş. ÖzME maydonini 36 ming km² deb körsatadi.

Hududning şimoli va şimoli-ğarbini Kiçik Xingan, Sutar, Pompey kabi toğ tizmalari va Bureya tizmasining tarmoqlari egallaydi, janubi-şarqi esa pasttekislik. Iqlimi mö'tadil mussonli: ÖzME'ga köra, yanvarning örtaça harorati −21° dan −26° gaça, yillik yoğin 500–800 mm. Yirik daryolar — Amur va uning Bira, Bijan, Tunguska irmoqlari. Hududning 36 foizini örmonlar qoplaydi. Hayvonot dunyosida sobol, norka, qunduz, los, yovvoyi çöçqa kabi turlar bor, Kiçik Xinganda yölbars ham uçraydi. Viloyatda «Bastak» qöriqxonasi joylaşgan.

ÖzME'ga köra, bu yerlarni özlaştiriş 17-asrning 40-yillarida boşlangan, 19-asr örtalaridan aholi köplab köçib kela boşlagan. Rusça Vikipediyaga köra, Rossiya imperiyasida yahudiylar «muqim yaşaş çiziği» bilan çeklangan va köp fuqarolik huquqlaridan mahrum edi. 1924-yilda yahudiy aholini dehqonçilikka jalb qiliş uçun maxsus qömita tuzilgan, 1928-yil 28-martda esa Amur böyidagi böş yerlarni yahudiylar tomonidan özlaştiriş haqida qaror qabul qilingan. 1930-yilda Uzoq Şarq ölkasi tarkibida Birobijan milliy tumani taşkil etilgan, 1934-yil 7-mayda esa u muxtor viloyat maqomini olgan.

Rusça Vikipediyaga köra, yahudiylar heç qaçon viloyat aholisining köpçiligini taşkil etmagan. 1939-yilgi röyxatda ular aholining taxminan 18 foizini taşkil etgan, soni 1948-yilda 28 mingga yetib eng yuqori çöqqiga çiqqan, keyin esa, ayniqsa 1970–1990-yillardagi Isroilga köçişlar natijasida keskin kamaygan. 2020-yil ma'lumotiga köra, yahudiylar aholining atigi 0,6 foizini (837 kişi) taşkil etadi va asosan Birobijan hamda uning atrofidagi qişloqlarda yaşaydi. Şunga qaramay, viloyat nomi va maqomi saqlanib qolmoqda.

ÖzME'ga köra, 2002-yilda viloyatda 190,9 ming kişi yaşagan, ularning 67,3 foizi şahar aholisi bölgan; ruslar, ukrainlar, yahudiylar va boşqa xalqlar istiqomat qiladi. Viloyat 5 tumanga bölingan, unda 2 şahar va 12 şaharça bor. Ikkinçi yirik şahri — Obluçye.

ÖzME'ga köra, sanoatning asosiy tarmoqlari — maşinasozlik va metallsozlik (ğalla va şoli öriş maşinalari, transformatorlar), quriliş materiallari, yoğoçsozlik va mebel işlab çiqariş hamda yengil sanoat; qalay qazib olinadi. Yirik korxonalar asosan Ikkinçi jahon uruşidan keyin qurilgan. Qişloq xöjaligi Xabarovsk şahrini sabzavot, kartoşka, sut va göşt bilan ta'minlaşga yönaltirilgan, soya va don yetiştiriş, asalariçilik ham rivojlangan. Viloyatda «Kuldur» kurorti, teatrlar va muzeylar faoliyat körsatadi. Hududdan temir yöl ötadi, Amur daryosida kemalar qatnaydi.