Köprik

Köprik — daryo, kanal, jar, dara yoki boşqa yöl kabi tösiq ustidan ötiş uçun quriladigan muhandislik inşooti. Rusça Vikipediya köprikni insoniyatning eng qadimgi muhandislik ixtirolaridan biri deb ataydi. ÖzME bu söz texnikada yana bir ma'noda — avtomobil va traktor yuriş qismining elementi nomi sifatida ham qöllanişini qayd etadi.1

Har qanday köprik ikki asosiy qismdan — tayançlar va ular ustiga tuşadigan oraliq qurilmalar (prolyotlar)dan iborat. Rusça Vikipediyaga köra, prolyot qurilmasi yükni qabul qilib, uni tayançlarga özatadi; uning ustida qatnov qismi, piyodalar yölaği yoki quvur ötkazilişi mumkin. Tayançlar esa yükni köprik asosiga uzatadi. Qirğoqdagi tayançlar köprikni unga olib keluvçi tuproq uyumi bilan tutaştiradi, oraliq tayançlar daryo yoki jar içida turadi. ÖzME'ga köra, temir-beton va toşdan qurilgan köpriklarda tayanç va prolyot köpinça yaxlit qurilma hosil qiladi.

Köprik qurişda metall (pölat, alyumin qotişmalari), temir-beton, beton, tabiiy toş va yoğoç işlatiladi; Rusça Vikipediya bu qatorga plastmassa va arqonni ham qöşadi.

Köpriklar bir neça belgisiga köra tasniflanadi:

• Vazifasiga köra: avtomobil, temir yöl, piyodalar köpriklari, ularning birlaştirilgan turi, şuningdek yöl ötkazgiç, suv ötkazadigan akveduk va çuqur jar yoki dara ustidan ötadigan viaduk.
• Joylaşuviga köra: şahar köpriklari va şahardan taşqaridagi yöllarga quriladigan köpriklar.
• Materialiga köra: yoğoç, toş, metall va temir-beton köpriklar.
• Konstruktiv tizimiga köra: balkali, arkli (ravoqli), osma, konsolli va ramali köpriklar. Rusça Vikipediya vantli va aralaş tizimlarni ham alohida ajratadi.
• Prolyotlar soniga köra: bir prolyotli va köp prolyotli.
• Qatnov tartibiga köra: doimiy va harakatlanuvçi, ya'ni oçiladigan, kötariladigan yoki suriladigan köpriklar. Vaqtinçalik suzuvçi (ponton) köpriklar ham bor.

ÖzME köprik-kanal va köprik-uy kabi ğaroyib turlarni ham eslatadi: ular ötiş joyi bölişi bilan birga kanal yoki turar joy vazifasini ham bajaradi.

Qadimda köpriklar asosan yoğoç va xarsang toşdan qurilgan, ammo eng qadimgi yoğoç köpriklar bizgaça yetib kelmagan. Örta asrlarda Rim, Ispaniya va Xitoyda arkli toş köpriklar keng tarqalgan. Örta Osiyo va Rossiyada yoğoç hamda toş köpriklar bölgan, katta daryolardan esa suzuvçi köpriklar orqali ötilgan. ÖzME ma'lumotiga köra, çöyan köprik dastlab Angliyada (1779) va söngra Rossiyada (1784) qurilgan, zanjirli osma köprik esa ilk bor Amerikada (1796) barpo etilgan.

XX asr boşlarida temir-beton köprik qurilişining asosiy materialiga aylandi, çunki u mustahkam, arzon va yiğilişi qulay edi. Ravoqli temir-beton köpriklarning prolyotlari 300 metrgaça yetadi. Hozirgi qurilişda yiğma konstruksiyalar, unifikatsiyalangan elementlar, yuqori mustahkamlikdagi pölat, yengil qotişmalar va payvand birikmalar keng qöllanadi.

Özbekistonda Çirçiq, Sirdaryo va Amudaryo ustidan ötkazilgan köpriklar asosan temir-betondan, arkli va ramali qilib qurilgan.

Mexanikada köprik deb avtomobil yoki traktorning ğildiraklarga tuşadigan kuçlarni rama yoki kuzovga özatadigan qismi ataladi. Ğildiraklarning vazifasiga qarab yetakçi, boşqariladigan va ikkala vazifani birga bajaruvçi aralaş köpriklar farqlanadi. Joylaşişiga köra ular oldingi, orqa va — uç öqli avtomobillarda — örta köpriklarga bölinadi.