Tunnel

Tunnel, yoki tonnel (inglizça tunnel — «quvur») — transport, suv ötkaziş, muhandislik kommunikatsiyalarini joylaştiriş va boşqa maqsadlarda quriladigan, gorizontal yoki qiya holdagi yer osti yoxud suv osti sun'iy inşooti. Uning uzunligi köndalang ölçamlaridan ança katta böladi. Rusça Vikipediyaga köra, inglizça söz fransuzça «boçka» ma'nosidagi sözning kiçraytma şaklidan kelib çiqqan, tunnel esa köprik bilan bir qatorda insoniyatning eng qadimiy ixtirolaridan biri.1

ÖzME tunnellarni bir neça belgiga köra tasniflaydi:

• Vazifasiga köra: aloqa yöllaridagi (metropoliten, temir yöl, avtomobil yöli, piyodalar ötiş joylari), gidrotexnik, kommunal, konçilik va maxsus (mudofaa inşootlari, yer osti elektr stansiyalari) tunnellar.
• Joylaşuviga köra: toğ osti, suv osti va tekislikdagi tunnellar.
• Çuqurligiga köra: sayoz va çuqur tunnellar.
• Quriliş usuliga köra: oçiq, yopiq va maxsus usullarda quriladiganlari.

Rusça Vikipediya yovvoyi hayvonlar yöllaridan avtomobil yoki temir yöllar ostidan ötkaziladigan ekologik tunnellarni ham tilga oladi. Tunnellar toğlarni aylanib ötmaslik, yölni qisqartiriş yoki kemalar qatnoviga xalaqit bermaslik uçun köprik örniga quriladi.

Tunnelning köndalang kesimi doira, tuxumsimon yoki töğri törtburçak şaklida böladi. Qaziş usuli grunt va suvli qatlamlarning holatiga qarab tanlanadi. Böşliq odatda sun'iy mustahkamlaşni, ya'ni qoplama qurişni talab qiladi. ÖzME'ga köra, qoplamalar pölat yoki çöyandan, tabiiy yoki sun'iy toşdan, beton va temir-betondan yasaladi; metall qoplamalar tyubing deb ataluvçi yiğma qismlardan terilsa, beton qoplamalar qoliplarga quyib tayyorlanadi. Sönggi yillarda ankerlar va sim törlar bilan mahkamlanadigan saçratma beton keng tarqalgan. Böş va suvli gruntlarda tunnel qurişdan oldin gruntni muzlatiş, kimyoviy qotiriş yoki yer osti suvi sathini pasaytiriş usullari qöllanadi.

Tunnel havosi odatda nam va issiq böladi, unda zararli gazlar töplanadi. Şuning uçun 50–60 metrdan qisqa tunnellarda tabiiy şamollatiş yetarli bölsa, uzunroqlarida ventilyatorlar yordamida sun'iy şamollatiş qöllanadi.

Rusça Vikipediyaga köra, Bobil, Misr, Yunoniston va Rimda yer osti işlari bizning eramizdan ança oldin olib borilgan — avval foydali qazilmalar oliş, maqbara va ibodatxonalar quriş, keyinroq suv ta'minoti va transport uçun. Bobilda miloddan avvalgi 2160-yil atrofida Furot daryosi ostidan ma'lum bölgan birinçi suv osti tunneli qurilgan. ÖzME'ga köra, kemalar qatnaydigan ilk tunnel Fransiyada (1679–1681), birinçi temir yöl tunneli esa Buyuk Britaniyada (1826–1830) barpo etilgan. Portlovçi moddalar va ötiş qalqonlarining paydo bölişi bilan katta temir yöl va gidrotexnik tunnellar qurila boşlagan.

Rusça Vikipediyaga köra, uzoq vaqt dunyodagi eng uzun tunnel Yaponiyaning Xonsyu va Xokkaydo orollarini tutaştiruvçi «Seykan» (53,9 kilometr, 1988) bölgan; 2016-yilda Şveytsariyada uzunligi 57 kilometrlik Gotard bazis tunneli oçilgan. La-Manş ostidan ötgan Yevrotunnel 1994-yilda işga tuşgan, uning suv osti qismi qariyb 39 kilometr.

ÖzME'ga köra, Özbekistondagi suv omborlari va GESlarda gidrotexnik tunnellar qurilgan, Kamçiq va Rezak dovonlarida umumiy uzunligi 2,5 kilometr bölgan zamonaviy avtomobil tunnellari barpo etilgan. Toşkent metropoliteni qurilişida birinçi bor yirik yiğma temir-beton elementlardan iborat, zilzilaga çidamli tunnel va bekat konstruksiyalari işlab çiqilgan va qöllangan.