Urbanizatsiya

Urbanizatsiya (fransuzça urbanisation, inglizça urbanization, lotinça urbanus — «şaharga oid», urbs — «şahar») — jamiyat hayotida şaharlar ahamiyatining ortib borişi, şahar aholisi uluşining köpayişi va şahar turmuş tarzining keng yoyilişi jarayoni. ÖzME'ga köra, bu jarayon işlab çiqaruvçi kuçlarning joylaşuvi, aholining ijtimoiy va demografik tarkibi, turmuş tarzi va madaniyatidagi özgarişlar bilan çambarças boğliq köp qirrali geografik, ijtimoiy-iqtisodiy va demografik hodisadir. Torroq, statistik ma'noda urbanizatsiya deganda şaharlar, ayniqsa yirik şaharlar soni va şahar aholisi salmoğining ösişi tuşuniladi. Rusça Vikipediyaga köra, unga teskari jarayon — aholining qişloqqa köçişi ruralizatsiya deb ataladi.1

Ilk şaharlar miloddan avvalgi III–I ming yilliklarda Misr, Mesopotamiya, Suriya, Hindiston, Kiçik Osiyo, Xitoy va Örta dengiz sohillarida paydo bölgan. Rusça Vikipediyaga köra, urbanizatsiyaning birinçi bosqiçi ilk davlatlarning şakllanişi bilan boğliq, miloddan avvalgi XIII asrda esa dunyodagi şahar aholisi ilk bor 1 milliondan oşgan. Antik dunyoda Rim va Karfagen alohida mavqega ega bölgan.

Örta asrlar va Uyğoniş davrida savdo va hunarmandçilik rivoji şaharlarga aholi oqimini kuçaytirgan. Rusça Vikipediyaga köra, XVII–XVIII asrlarda şahar aholisi ayniqsa Angliya va Prussiyada tez ösgan, 1851-yilga kelib esa Buyuk Britaniya dunyodagi birinçi urbanizatsiyalaşgan jamiyatga aylangan.

Urbanizatsiya şaharlarning tabiiy ösişi, qişloqdan köçib keliş, şahar atrofidagi hududlarning şaharga qöşilişi va qişloqlarning şahar maqomini olişi hisobiga boradi. Yirik şaharlar atrofida kiçik şaharlar paydo bölib, ular bilan birga aglomeratsiyalar hosil qiladi; rivojlangan mamlakatlarda bir neça aglomeratsiyaning tutaşib ketişi natijasida megapolislar vujudga keladi. Rusça Vikipediya qişloqdan keliş ba'zan işçi kuçiga bölgan talabdan oşib ketib, işsizlik va ijtimoiy muammolarni keskinlaştirişini ham qayd etadi.

ÖzME'ga köra, 1950-yilda dunyo aholisining 28,9 foizi şaharlarda yaşagan bölsa, 2000-yilga kelib bu körsatkiç 51,2 foizga yetgan. Rusça Vikipediyaga köra, BMT ma'lumotlarida şahar aholisi qişloq aholisidan ilk bor 2007-yilda oşib ketgan; 2014-yilda dunyo aholisining 54 foizi — 3,9 milliard kişi şaharlarda yaşagan va 2050-yilga kelib bu uluş 66 foizga yetişi kutilmoqda.

Rivojlangan mamlakatlarda şahar aholisining uluşi yuqori: ÖzME'ga köra, 2000-yilda AQŞ, Buyuk Britaniya, Yaponiya va Şvetsiyada u 75 foizdan, Germaniyada esa 90 foizdan oşgan. Osiyo va Afrikaning köplab mamlakatlarida bu körsatkiç ança past bölgan. 1900-yilda dunyoda aholisi bir milliondan ortiq bölgan şaharlar soni önta bölsa, XXI asr boşiga kelib ular 200 dan oşgan.

Özbekistonda dunyodagi eng qadimiy şaharlar bilan birga XX asrning ikkinçi yarmida qurilgan yangi şaharlar ham bor. ÖzME'ga köra, mamlakatda urbanizatsiya XIX asr oxiridan boşlab kuçaygan. 2003-yilda Özbekistonda 120 şahar bölib, ularda 8 million 249 ming kişi yaşagan; şulardan 16 tasi aholisi 100 mingdan 500 minggaça bölgan yirik şaharlar, Toşkent esa millioner şahar hisoblangan. Keyingi yillarda şahar aholisining tabiiy ösiş sur'ati pasayib borgani urbanizatsiya kölamiga sezilarli ta'sir qilgan.