Vatikan şahri
SaqlaşBoşqa nomlari: Vatican City
Öqiş: 2 daqiqa
Vatikan şahri (rasmiy nomi: Vatikan şahar-davlati) — Italiya poytaxti Rim içida, Monte-Vatikan tepaligida joylaşgan mustaqil şahar-davlat. U Katolik çerkovining markazi va Rim papasi qarorgohidir.
Tarixi
13Ingliz Vikipediyasi ma'lumotiga köra, qadimda Ager Vaticanus deb atalgan hudud Rim Respublikasi davridayoq ma'lum bölgan. Rimliklar bu joyni sernam va yomon joy deb hisoblagan. Rus Vikipediyasiga köra, 326-yilda taxmin qilingan Avliyo Pyotr qabri ustida Konstantin bazilikasi qurilgaç, bu yer aholi yaşaydigan joyga aylangan. Papa Leo IV 846-yilda musulmon bosqinçilar Eski Avliyo Pyotr bazilikasini talagandan söng Leon devorini qurdirgan.
Papa davlati 8-asr örtalarida vujudga kelgan (ingliz manbasida 756–1870). 1870-yilda Rim Italiya qirolligi tomonidan egallanib, Papa davlati tugatilgan. Özbek Vikipediyasiga köra, Vatikan 1377-yildan papalarning doimiy qarorgohi bölgan; ingliz manbasida 1309–1377-yillarda papalar Avinyonda yaşagani, qaytgaç Vatikanni tanlagani, 1583-yilda esa Kvirinal saroyiga köçgani aytiladi. 1870-yildan keyin papalar Vatikan devorlari içida yaşagan.
Hozirgi davlat 1929-yil 11-fevralda Lateran bitimi bilan taşkil etilgan. Ingliz manbasiga köra, bitimni Italiya hukumati boşliği Benito Mussolini qirol Viktor Emmanuil III nomidan, kardinal Pyetro Gasparri esa papa Piy XI nomidan imzolagan; bitim 1929-yil 7-iyunda kuçga kirgan. Ikkinçi jahon uruşida Vatikan betaraflik siyosatini yuritgan. Özbekiston bilan diplomatik munosabatlar 1992-yil 17-oktabrda örnatilgan.
Geografiyasi
13Vatikan Rimning ğarbiy (rus manbasida — şimoli-ğarbiy) qismida, Vatikan tepaligida, Tibr daryosidan bir neça yuz metr uzoqlikda joylaşgan. Uni har tomondan Italiya hududi örab turadi. Çegara uzunligi 3,2 km; asosan mudofaa devori böylab ötadi, Avliyo Pyotr sobori oldida esa oval maydon çetidan ötadi. Maydoni — 0,44 km² (44 gektar). Aholisi: 806 kişi (2022, özbek manbasi), taxminan 882 kişi (2024, ingliz manbasi). Iqlimi Rim iqlimiga mos: mö'tadil, örta dengiz, yumşoq qişli; yillik yoğin 804 mm.
Davlat tuzumi
13Vatikan — teokratik monarxiya. Davlat boşliği — Rim papasi; qonun çiqaruvçi, ijro va sud hokimiyati uning qölida. Papani kardinallar umrbod saylaydi. Rus manbasiga köra, Vatikanni papa tayinlaydigan Papa komissiyasi boşqaradi, uning boşida gubernator turadi; Davlat kotibi esa amalda boş vazir vazifasini bajaradi. Tartibni Şveysariya gvardiyasi saqlaydi. Rasmiy tillari — lotin va italyan tillari (özbek manbasi). Özbek manbasiga köra, Vatikan BMT a'zosi emas; rus manbasiga köra, u 1963-yildan BMTda doimiy kuzatuvçi.
Iqtisodiyoti
13Iqtisodiyot asosan dindorlarning ehsonlari va badallariga tayanadi. Poçta markalari va suvenirlar sotiş, muzeylarga kiriş haqi ham daromad keltiradi. Rus manbasiga köra, davlat öz bankiga ega, byudjeti 310 million AQSH dollari, pul birligi — yevro; özbek manbasida pul birligi italyan lirasi deb körsatilgan. Ingliz manbasiga köra, Vatikanda soliq yöq va tovarlar boj olinmaydi.
Madaniyati
13Vatikanda Avliyo Pyotr sobori, Sikstin kapellasi, Vatikan apostol kutubxonasi va muzeylari joylaşgan. Saroy ansamblining maydoni 55 ming m². Rasmiy naşrlari orasida «Osservatore romano» gazetasi (1861-yildan) va «Akta apostolike sedis» byulleteni (1909-yildan) bor. Vatikan radiosiga 1931-yilda asos solingan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Vatikan şahri // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/393 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAVatikan şahri. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/393
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/393
Manbalar
1 ta manba- 1Wikidata: Q237wikidata.org · 15 ta fakt manbasi
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.