Fridrix Şelling

Fridrix Vilhelm Yozef Şelling (1775-yil 27-yanvar, Leonberg — 1854-yil 20-avgust, Ragats, Şveysariya) — nemis faylasufi, nemis idealizmining asosiy namoyandalaridan biri. ÖzME'ga köra, u yangi davr tabiat falsafasi, ayniyat falsafasi va mifologiya falsafasiga asos solgan, falsafaning asosiy mavzusi sifatida erkinlikni belgilagan. Rusça Vikipediyaga köra, Şelling Yena romantiklari doirasiga mansub bölgan va 1812-yilda zodagonlik belgisi — «fon» unvonini olgan.1

Rusça Vikipediyaga köra, Şelling Vyurtembergning Leonberg şahrida protestant ruhoniysi oilasida tuğilgan. 1790-yilda, 15 yoşida Tyubingen universitetiga kirgan va bu yerda falsafa hamda ilohiyotni örgangan; Gegel va Gyote bilan döstlaşgan. Kant va Fixte asarlari bilan tanişgaç, 19 yoşida Fixte izdoşi sifatida falsafiy faoliyatni boşlagan. ÖzME'ga köra, u Tyubingen universitetining ilohiyot fakultetini tamomlagan.

1798-yilda Şelling Yena universitetiga professor bölgan va aka-uka Şlegellar boşçiligidagi romantiklar davrasiga yaqinlaşgan; 1803-yilda Karolina Şlegelga uylangan. ÖzME'ga köra, u 1803–1806-yillarda Vyursburg, 1820–1826-yillarda Erlangen, 1841–1846-yillarda Berlin universitetlarida dars bergan va Myunxen fanlar akademiyasining a'zosi bölgan. Rusça Vikipediyaga köra, Berlindagi ma'ruzalarini Bakunin, Kyerkegor, Fridrix Engels, Aleksandr fon Gumboldt kabi keyinçalik maşhur bölgan şaxslar tinglagan. Şelling Rossiya mutafakkirlari orasida ham katta obröga ega bölgan: uni Çaadayev, Tyutçev, aka-uka Kireyevskiylar ziyorat qilgan.

ÖzME'ga köra, Şelling tabiatni bir-biriga qarama-qarşi kuçlarning dinamik birligi deb bilgan; bu qarama-qarşiliklar yaxlitlikda uyğunlaşadi. Tabiat — ulkan yaxlit organizm bölib, uning rivoji ongli «Men»ning paydo bölişiga yönalgan. Rusça Vikipediyaga köra, Şelling Fixte ğoyalaridan boşlab, tabiatni tirik organizm, ongsiz ijodiy ruhiy asos va qutbli qarama-qarşiliklarga ega bosqiçlar tizimi sifatida talqin qiluvçi obyektiv-idealistik dialektikani işlab çiqqan.

Şelling qaraşlarida borliq bilan tafakkur, ideal bilan real narsaning ayniyati ğoyasi muhim örin tutadi. ÖzME'ga köra, u mifni faqat ong şakli emas, balki borliq şakli deb hisoblagan: haqiqiy din va falsafaga yöl mif orqali ötadi. ÖzME «haqiqat falsafasi» deb ataydigan keyingi qaraşlarida u narsaning mohiyati (nima ekanligi) bilan mavjudligi (borligi) örtasidagi farqni ajratgan: mohiyatni aql bilan anglaymiz, mavjudlikka esa tajriba işontiradi. Şu bois u borliqni tuşunça bilan aralaştirmaslikka çaqirgan. ÖzME Şelling falsafasining ahamiyatini ratsional va noratsional unsurlarni uyğunlaştirişga intilişida köradi. Uning erkinlik haqidagi ğoyalari R. Şteyner, N. Berdyayev, V. Solovyov va A. Bergson kabi keyingi faylasuflarga ta'sir körsatgan.

ÖzME uning asosiy asarlari qatorida «Tabiat falsafasi uçun ğoyalar» (1797), «Olam ruhi haqida» (1798), «Tabiat falsafasi tizimining birinçi loyihasi» (1799), «Transsendental idealizm tizimi» (1800), «San'at falsafasi» (1802–1805), «Inson erkinligining mohiyati haqida falsafiy tadqiqot» (1809), «Mifologiya falsafasiga kiriş» (1821–1845) va «Yangi falsafa tarixiga doir» (1822–1827) asarlarini sanaydi.