Masjid

Masjid, yoki maçit (arabça — «sajda qilinadigan joy») — musulmonlar jamoa bölib namoz öqiydigan ibodat binosi. Rusça Vikipediyaga köra, söz arabça «s-j-d» — «yerga boş qöyib ta'zim qilmoq» ildizidan yasalgan va namoz öqiluvçi pok makonni anglatadi. ÖzME'ga köra, masjidlar asosan kundalik beş vaqt namoz uçun möljallangan, juma va hayit namozlari esa jome masjidlarida öqiladi. Masjidlar ibodatdan taşqari diniy ta'lim beriladigan va jamoa yiğiladigan joy vazifasini ham ötaydi.1

ÖzME birinçi masjidni payğambar Muhammad Madinada qurdirganini qayd etadi. Rusça Vikipediyaga köra, islom an'anasida Ka'ba ilk masjid hisoblanadi, undan keyin Quddusdagi al-Aqso masjidi qurilgan; bu ikkisi va Madinadagi Payğambar masjidi musulmonlarning eng muqaddas ziyoratgohlaridir. Hijratdan söng Muhammad Madina yaqinidagi Qubo qişloğida masjid qurdirgan, undan keyin Madinada Payğambar masjidi barpo etilgan. Masjidlar dastlab şaharlarda, keyinroq qişloq va mahallalarda qurila boşlagan.

Har bir masjid Makkadagi Ka'ba tomonga — qiblaga qaratib quriladi. Qibla devorida böş tokça — mehrob bölib, Imom namozni şu yerda turib öqiydi. ÖzME'ga köra, masjid hovlisida odatda tahorat uçun hovuz va bir yoki bir neça minora böladi, yirik masjidlarda mehrob yonida va'z aytiladigan minbar ham bor. Rusça Vikipediyaga köra, namozxona tasvirlardan xoli böladi, devorlarga faqat arab tilida Qur'on oyatlari bitilişi mumkin. 7-asr oxiriga kelib masjidlar vazifasiga köra farqlana boşlagan: kundalik namoz uçun mahalla masjidi, butun jamoa juma namozini öqiydigan jome masjid va hayit namozlari uçun oçiq maydon — namozgoh (musallo).

ÖzME'ga köra, masjidlar 7–8-asrlardan boşlab turli musulmon ölkalarining mahalliy me'morlik an'analari asosida öziga xos uslubda qurilgan. Ular odatda kvadrat yoki töğri törtburçak tarhli, atrofi ravoqli ayvonlar bilan örab olingan hovliga ega bölib, gumbaz, ustunlar, rangli koşin, ğişt va yoğoç bezaklar bilan haşamlangan.

Örta Osiyodagi ilk masjid ÖzME'ga köra, 713-yilda Qutayba ibn Muslim tomonidan Buxoro qal'asi içida otaşparastlar ibodatxonasi örnida qurilgan. 10–11-asrlarda ganç öymakorligi va bezakli ğişt teriş san'ati rivoj topgan (Termizdagi Çorustun masjidi, Deggaron masjidi). 14–15-asrlarda masjid şaharning eng yirik me'moriy inşootlaridan biriga aylangan: Samarqanddagi Bibixonim jome masjidi, Gavharşodbegim majmuasi, Tabrizdagi Kök masjid şu davrga mansub. 16–17-asrlarda gumbaz tuzilişi murakkablaşgan, peştoq va minoralarning yangi şakllari, muqarnas va koşin bezaklari keng qöllangan; Isfahondagi Lutfulla va Şoh masjidlari, Istanbuldagi Sulaymon va Ahmad masjidlari şular jumlasidan.

ÖzME'ga köra, 18–19-asrlarda Buxoro, Xiva va Qöqon xonliklarida mahalliy me'morlik maktablari şakllangan; naqqoşlik, yoğoç öymakorligi va gançkorlik masjid ayvonlari, ustunlari va devorlarini bezaşda keng qöllangan. 2003-yilda Özbekistonda 2000 ga yaqin masjid bölgan. Mustaqillik yillarida an'anaviy va zamonaviy uslublarni uyğunlaştirgan masjidlar, jumladan, Toşkentdagi Nosirxon jome masjidi va Imom Buxoriy yodgorlik majmuasi qurilgan.