Fantastika

Fantastika (yunonça phantastike — «xayolan tasvirlaş san'ati») — adabiyot, kino, tasviriy san'at va boşqa san'at turlarida xayoliy, ğayritabiiy obraz va hodisalarni tasvirlaşga asoslangan ijod sohasi. Rusça Vikipediyaga köra, fantastika janr, ijodiy metod yoki badiiy usul sifatida talqin qilinadi; uning asosiy belgisi — «fantastik farazga», ya'ni voqelik çegarasini ataylab buzişga tayaniş. Hozirgi fantastika Ilmiy fantastika, fentezi, muqobil tarix, kiberpank va boşqa janrlarni öz içiga oladi.1

ÖzME fantastikani realizm va naturalizmga qarama-qarşi qöyadi, ammo ba'zan u realizm bilan qorişib ketişini ham ta'kidlaydi. Ensiklopediyaga köra, fantastikaning boşqa san'at turlaridan farqi şundaki, u amalda mavjud hayotni emas, balki turmuş haqidagi umumiy tasavvurdan tuğilgan, özgartirilgan va börttirilgan dunyoni körsatadi. Uning vazifasi faqat orzuni ifodalaş emas: u kelajakdagi xavf-xatardan ogohlantiradi va estetik zavq ham beradi. Rusça Vikipediya oddiy badiiy töqima bilan fantastikani şunday farqlaydi: muallif odatda ğayrioddiy yakka voqealarni öylab topadi, fantast esa umuman mavjud bölmagan butun hodisalar turkumini kiritadi.

ÖzME'ga köra, fantastik unsurlar xalq oğzaki ijodida — ertak, lof, latifa va dostonlarda keng uçraydi; «Alpomiş», «Göröğli», «Manas» dostonlarida u börttirilgan şaklda namoyon böladi. Ensiklopediya jahon adabiyotidan Gomerning «Iliada»si, Dantening «Ilohiy komediya»si, Servantesning «Don Kixot»i, Rablening «Gargantyua va Pantagryuel»i, Sviftning «Gulliverning sayohatlari», Gyotening «Faust»i va Bulgakovning «Ityurak» asarini misol qilib keltiradi. Andersen va Çukovskiy ertaklari, A. Grinning «Alvon yelkanlar» asari ham şu qatorga kiradi.

Şarq adabiyotida, ÖzME'ga köra, «Ming bir keça» hikoyalari va özbek fantastik ertaklarida bu yönalişga xos jihatlar bor. Alişer Navoiyning «Farhod va Şirin» dostonidagi «oynai jahonnamo» epizodlari va «Saddi Iskandariy»dagi tilsimga qarşi kuraş bobi ham fantastikaning yorqin namunalari sifatida tilga olinadi.

ÖzME'ga köra, 19–20-asrlarda ilmiy fantastika alohida yönaliş sifatida şakllangan. Uning maqsadi — kelajakni başorat qilib, uni badiiy ifodalaş, asosiy usuli esa fikriy tajriba. Bu yönalişning ilk vakillari qatorida ensiklopediya F. Bekon va Berjerakni tilga oladi. 19-asrda fransuz yozuvçisi J. Vern «Ajoyib sayohatlar» turkumidagi romanlari bilan şuhrat qozongan, ingliz yozuvçisi G. Uells esa «Zamon maşinasi», «Körinmas odam» va «Dunyolar kuraşi» romanlarida katta ijtimoiy muammolarni ilmiy-fantastik vositalar orqali körsatgan. 20-asrda yapon Kobo Abe, amerikalik Ayzek Azimov, polyak Stanislav Lem kabi adiblar bu yönalişni davom ettirgan. ÖzME ilmiy fantastika içida ijtimoiy utopiya va antiutopiya, falsafiy, maişiy, yumoristik va «texnik» turlarni ajratadi.

ÖzME hozirgi özbek adabiyotidan T. Malikning «Hikmat afandining ölimi», T. Hobilovning «Oyga safar», X. Töxtaboyevning «Sariq devni minib» va «Sariq devning ölimi», X. Şayxovning «Rene jumboği» asarlarini fantastika namunasi sifatida körsatadi.