Senzura

Senzura (lotinça censura — «qattiq baholaş, keskin tanqid») — davlat yoki diniy hokimiyatning bosma naşrlar, sahna asarlari, radio va televideniye körsatuvlari, ba'zan esa şaxsiy xatlar mazmuni va ularni tarqatiş ustidan örnatadigan rasmiy nazorati. Rusça Vikipediya bu tuşunçaga kino, fotosurat, musiqa, tasviriy san'at asarlari va internet saytlarini ham kiritadi hamda şunday nazoratni amalga oşiruvçi idoralarning özi ham senzura deb atalişini qayd etadi. Nazoratning maqsadi — hokimiyat nomaqbul deb bilgan ğoya va ma'lumotlarning tarqalişini çeklaş yoki butunlay töxtatiş.1

Rusça Vikipediyaga köra, söz Qadimgi Rimdagi «census» — fuqarolar mol-mulkini davriy baholab, ularni tabaqalarga ajratiş amaliyoti nomidan kelib çiqqan. Taqiqlangan matnlar röyxatlari antik davrdayoq paydo bölgan: 494-yilda Rim yepiskopi Gelasiy I davrida maqbul sanalmagan apokrif kitoblar sanab çiqilgan.

ÖzME ta'kidlaşiça, Ğarbiy Yevropada senzura dastlab 15-asrda çerkov ma'murlari qölida şakllangan: ular rasmiy aqidaga zid deb topilgan diniy qölyozmalarni, bid'atçilar asarlarini taqiqlab kelgan. Kitob bosiş tarqalgaç, nazorat tizimi ham kengaygan — 1471-yildan boşlab diniy mazmundagi kitoblarni faqat çerkov ruxsati bilan çop etiş mumkin bölgan. Rusça Vikipediya bu tartibni Papa Sikst IV joriy etganini, 1557-yilda esa «Taqiqlangan kitoblar indeksi» çiqarilganini va u faqat 1966-yilda bekor qilinganini yozadi.

16-asrdan nazorat vakolati asta-sekin dunyoviy hokimiyatga ham ötgan: bosmaxonasi bor deyarli barça Ğarbiy Yevropa mamlakatlarida senzura idoralari tuzilib, qoidabuzarlar uçun jazo kuçaytirilgan. Buyuk fransuz inqilobi va keyingi inqiloblar fikr erkinligini e'lon qilgan bölsa-da, köp mamlakatlarda çeklovlar saqlanib qolgan. Rusça Vikipediyaga köra, 19-asr örtalariga kelib Yevropaning aksariyat davlatlarida dastlabki senzura bekor qilingan.

ÖzME'ga köra, Rossiya imperiyasidagi qattiq senzura tufayli köplab gazeta va jurnallar yopilişga majbur bölgan; Turkistonda ham imperiya senzura idoralari işlab, mahalliy naşrlarni sinçiklab kuzatgan. Sovet davrida 1922-yildan bu vazifani Glavlit — matbuotda davlat sirlarini saqlaş Boş boşqarmasi va uning respublikalardagi bölimlari bajargan. Rusça Vikipediya 20-asrda totalitar tuzumlar senzurani repressiya va tarğibot apparatining bir qismiga aylantirganini, radio va internet paydo bölişi bilan esa eşittirişlarni «bösiş» va internet senzurasi kabi yangi şakllar yuzaga kelganini qayd etadi.

ÖzME senzurani ikki jihatdan tasniflaydi. Vazifasiga köra u bevosita va bilvosita böladi. Bevosita senzurada davlat axborot manbalari va ularni tarqatuvçi vositalar ustidan maxsus idora orqali oçiq nazorat örnatadi; bu idora odatda davlat sirlarini himoya qiliş, uruş tarğibotini, pornografiyani, millat va dinlar orasida adovat qözğatişni taqiqlaş zarurati bilan izohlanadi, lekin ba'zan hokimiyatni tanqid qilişga ham yöl bermaslik uçun işlatiladi. Bilvosita senzura esa, asosan, iqtisodiy dastaklar orqali axborot yaratuvçilarga ta'sir ötkazişda namoyon böladi; uning bir körinişi — muallifning özini özi senzura qilişi, ya'ni yozganini öz ixtiyori bilan çeklaşi.

Amalga oşiriliş usuliga köra dastlabki va keyingi senzura farqlanadi. Dastlabki senzurada kitob çiqariş yoki spektakl qöyiş uçun oldindan ruxsat oliş talab etiladi. Keyingi senzura esa e'lon qilingan asarni baholab, talabni buzganlarga nisbatan taqiq yoki çeklov çoralarini qöllaydi. Rusça Vikipediya, şuningdek, harbiy, siyosiy, mafkuraviy, axloqiy, diniy va tijorat senzurasini, korporativ senzurani ham ajratadi.

ÖzME'ga köra, zamonaviy konstitutsiyalarning köpçiligi söz va axborot erkinligini kafolatlab, senzurani taqiqlaydi; ammo favqulodda holat kabi alohida vaziyatlarda zararli deb topilgan ma'lumot tarqalişini çeklaş amaliyoti deyarli barça davlatlarda uçraydi. Rusça Vikipediyaga köra, demokratik mamlakatlarda ham zöravonlikka da'vat taqiqlanadi, jinsiy mazmundagi axborotga yoş çeklovlari qöyiladi.

ÖzME naşr etilgan davrdagi Özbekiston Konstitutsiyasining 67-moddasi senzurani man etgan. Axborot erkinligini ta'minlaşga oid bir neça qonun ham qabul qilingan: «Ommaviy axborot vositalari töğrisida» va «Jurnalistik faoliyatni himoya qiliş töğrisida» (1997), «Axborot erkinligi prinsiplari va kafolatlari töğrisida» (2002) hamda yangi tahrirdagi «Axborotlaştiriş töğrisida» (2003).