Tovuq

Tovuq (uy tovuği; lotinça Gallus gallus domesticus) — tovuqsimonlar turkumiga kiruvçi xonaki parranda, qişloq xöjaligida boqiladigan parrandalarning eng keng tarqalgan turi. Uning erkagi xöroz, bolalari jöja deb ataladi. Tovuq göşt va tuxum olinadigan asosiy parranda bölib, undan pat va par ham olinadi. Rusça Vikipediyaga köra, XXI asrda tovuq Yer yuzidagi eng köp sonli quş turi hisoblanadi.1

ÖzME'ga köra, uy tovuği bundan taxminan 5 ming yil oldin Hindistonda xonakilaştirilgan yovvoyi bankiv tovuğidan kelib çiqqan. Rusça Vikipediyaga köra, eng keng qabul qilingan qaraşga binoan barça uy tovuqlarining ajdodi — Hindiston, Janubiy Xitoy va Janubi-Şarqiy Osiyoning nam örmonlarida yaşaydigan bankiv tovuği. Ba'zi tadqiqotçilar tovuq dastlab ovqat uçun emas, balki xöroz uriştiriş va diniy marosimlar uçun qölga örgatilgan bölişi mumkin, deb taxmin qiladi.

Tovuqning boşida qizğiş toj va quloq yonida osilib turuvçi teri burmalari — quloq solinçaği böladi, xörozlarning oyoğida esa pix (tirnoqsimon ösimta) bor. ÖzME'ga köra, patlari turli rangda, lekin köpinça oq. Aksariyat zotlarning tumşuği va oyoq panjasi sariq, ba'zilarida oqiş-qizğiş yoki qora. Tuxum pöçoği oq yoki oç jigarrang. Rusça Vikipediyaga köra, tovuq yomon va qisqa masofaga uçadi, ammo tez yuguradi.

Beradigan mahsulotiga köra tovuq zotlari tuxum yönalişidagi, tuxum-göşt yönalişidagi va göşt yönalişidagi guruhlarga bölinadi. Bulardan taşqari, xöroz uriştiriş uçun boqiladigan urişqoq va bezak uçun boqiladigan manzarali zotlar ham bor; ular sanoat ahamiyatiga ega emas.

ÖzME'ga köra, tuxum beruvçi zotlar kiçik va tez voyaga yetadi: makiyonlarning vazni 1,7–2,2 kg, xörozlariniki 2,7–3 kg atrofida. Tuxum-göşt zotlari 2,5–4 kg, göşt zotlari 3–4,5 kg ga yetadi. Tuxum zotlari yiliga 220–250 ta, ayrim zotdorlari esa 365 tagaça tuxum beradi. Tovuq 5–6 oyligida tuxum qila boşlaydi; dastlabki tuxumlar 40–50 g, bir yoşga yaqin esa 55–65 g keladi. Tullaş paytida tovuq tuxum qilmaydi; bu jarayon odatda 2–3 hafta, ayrim hollarda 2 oy va undan uzoq çöziladi.

Tovuq 10–12 yil yaşaydi va 10 yilgaça tuxum qilişi mumkin. Biroq ÖzME'ga köra, tuxum beriş har yili 10–15% ga kamayib boradi, şu sababli sanoat xöjaliklarida tovuqlarni tuxumga kirgandan söng bir yil saqlaş iqtisodiy jihatdan foydali. Naslçilik xöjaliklarida eng sermahsul tovuqlargina 2–3 yilga qoldiriladi.

Jöja oçirişga mö'ljallangan tuxum olişda har 8–12 tovuqqa bitta xöroz qöyiladi; xörozlar 2–3 yil saqlanadi. Jöjalar inkubatorlarda oçiriladi. Parrandaxonalarda tovuqlar don, sabzavot, mineral oziqalar va vitaminlar bilan boqiladi.

ÖzME'ga köra, Özbekiston parrandaçilik xöjaliklarida tuxum-göşt yönalişidagi leggorn, nyu-xempşir, rod-aylend zotlari, broyler yetiştiriş uçun esa korniş va plimutrok zotlari köpaytiriladi. Respublikadagi Parrandaçilik ilmiy markazida seleksiya usullari yordamida ikki tizimdan iborat «Özbekiston» krossi yaratilgan (2002). Bu kross yiliga 240–250 ta (duragaylari 270 ta) tuxum beradi, kasalliklarga çidamli va mahalliy iqlimga yaxşi moslaşgan.