Azot
SaqlaşÖqiş: 3 daqiqa
Azot (lotinça Nitrogenium; kimyoviy belgisi N) — davriy sistemaning ikkinçi davrida joylaşgan, atom raqami 7 bölgan kimyoviy element. ÖzME'ga köra, uning atom massasi 14,0067. Eski tasnifda u V guruhning asosiy kiçik guruhiga, zamonaviy tasnifda 15-guruhga kiritiladi. Oddiy şaroitda azot ikki atomli molekulalardan (N₂) iborat rangsiz, hidsiz va mazasiz gaz bölib, Yer atmosferasining eng katta qismini taşkil etadi. U oqsillar va nuklein kislotalar tarkibiga kiradigan muhim biogen element hisoblanadi.1
Kaşf etiliş tarixi va nomi
13Rusça Vikipediyaga köra, 1772-yilda bir neça olim bir-biridan mustaqil ravişda havodan azotni ajratib olgan. Genri Kavendiş havoni çöğlangan kömir ustidan ötkazib, qolgan gazni «böğuvçi havo» deb atagan; Jozef Pristli uni flogiston nazariyasi asosida tuşuntirgan. Şotlandiyalik kimyogar Daniel Rezerford şu yili e'lon qilgan dissertatsiyasida bu gazni nafas oliş va yonişni quvvatlamaydigan alohida modda sifatida tasvirlagan. Karl Şeele ham havoni ikki xil gazning aralaşmasi deb birinçilardan bölib yozgan. ÖzME azotni birinçi bölib Rezerford ajratganini qayd etadi.
Rusça Vikipediyaga köra, «azot» nomini 1787-yilda Antuan Lavuazye taklif qilgan; bu söz yunonçadan «hayotsiz» deb izohlanadi, çunki gaz nafas olişni ta'minlamaydi.
Tabiatda tarqalişi
13Erkin azot asosan havoda uçraydi. ÖzME'ga köra, u havo massasining 75,6 foizini taşkil etadi, rusça Vikipediyaga köra esa hajm böyiça uluşi qariyb 78 foizga teng. Yer pöstidagi uluşi ança kiçik. Birikmalar holida u natriyli va kaliyli selitralar tarkibida, toşkömir va neftda, tirik organizmlarda böladi: ÖzME'ga köra, oqsil moddalarda azot 17 foizgaça, odam tanasida 3 foizgaça uçraydi. Markaziy Osiyoning quruq çöl iqlimida selitra köp töplanadi.
Tabiiy azotning ikkita barqaror izotopi bor — ¹⁴N (99,635 %) va ¹⁵N (0,365 %). Sun'iy radioaktiv izotoplardan eng uzoq yaşaydigani ¹³N bölib, uning yarim yemiriliş davri taxminan 10 daqiqa.
Xossalari
13ÖzME'ga köra, azot −195,8 °C da qaynaydi va qariyb −210 °C da qotadi; bir litr azotning massasi 1,2506 g, suvda kam eriydi. Rusça Vikipediyaga köra, azot kimyoviy jihatdan ğoyat inert: oddiy şaroitda azot deyarli reaksiyaga kirişmaydi. ÖzME'ga köra, xona haroratida u faqat litiy bilan birikadi, boşqa moddalar bilan esa qizdirilganda, yuqori bosimda yoki katalizator iştirokida reaksiyaga kirişadi. Vodorod bilan ammiak va gidrazin, kislorod bilan oksidlar, metallar bilan nitridlar hosil qiladi.
Olinişi va qöllanilişi
13Sanoatda azot suyultirilgan havoni haydaş yöli bilan olinadi. Rusça Vikipediyaga köra, azot birikmalarining asosiy qismi yuqori bosim va katalizator iştirokida azot bilan vodoroddan ammiak sintez qiliş orqali hosil qilinadi; ilgari esa asosiy manba Çili selitrasi edi. Ammiakdan mineral öğitlar, portlovçi moddalar, böyoqlar va dori vositalari işlab çiqariladi.
Erkin azot metallurgiya va kimyo sanoatida inert muhit yaratiş, simobli termometrlardagi böşliqni töldiriş, yonuvçan suyuqliklarni xavfsiz haydaş uçun işlatiladi. Suyuq azot past harorat talab qilinadigan qurilmalarda sovituvçi sifatida qöllanadi.
Tirik tabiatdagi ahamiyati
13Azot oqsillar, nuklein kislotalar, xlorofill va fermentlarning majburiy tarkibiy qismidir. Ösimliklar uni havodan bevosita özlaştira olmaydi; atmosfera azotini birikmalarga aylantiruvçi bakteriyalar, jumladan dukkakli ösimliklar ildizidagi tuganak bakteriyalar tufayli tuproqda azot töplanadi. ÖzME'ga köra, Markaziy Osiyoning suğoriladigan yerlarida tuproqdagi azot zaxirasi yuqori hosil uçun yetarli emas, şu sababli azotli öğitlar keng qöllanadi. Ğöza bilan beda almaşlab ekilganda bedazor tuproqni biologik azotga ança boyitadi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Azot // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/4117 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAAzot. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/4117
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/4117
Manbalar
2 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Азотru.wikipedia.org
- 2ÖzME, 1-jild, 223–224-b.manbaa.uz · ÖzME, 1-jild, 223–224-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.