Sillabik şe'r tizimi

Sillabik şe'r tizimi (yunonça syllabikos — «böğinli») — har bir misrada böğinlar soni bir xil bölişiga asoslangan şe'r tuzilişi. Rusça Vikipediyada u izosillabizm, ya'ni «teng böğinlilik» deb ham ataladi va şe'rni ritmik bölaklarga urğular soni yoki ularning joylaşişiga qarab emas, balki böğinlar soniga qarab ajratiş tamoyili sifatida ta'riflanadi. Özbek adabiyotşunosligida bu tizim barmoq vazni nomi bilan ma'lum.1

ÖzME'ga köra, sillabik tizim asosan urğusi sözning muayyan böğiniga qat'iy tuşadigan tillarga — fransuz, nemis, polyak va boşqa tillarga xos. Rusça Vikipediya ham bu tizim urğu doim bir böğinga tuşadigan va urğusiz böğinlar kuçsizlanmaydigan tillarda keng tarqalganini ta'kidlaydi: masalan, fransuz tilida urğu oxirgi, polyak tilida esa oxiridan oldingi böğinga tuşadi. Şu manbaga köra, sillabik nazm italyan, ispan, ukrain va rus şe'riyatida ham bölgan.

ÖzME'ga köra, deyarli barça turkiy tillarda urğu turğun bölib, odatda sözning oxirgi böğiniga tuşadi va söz qöşimçalar olgan sari urğu ham oxirgi böğinga köçib boradi. Şu sababli sillabik tizim özbek şe'riyatining asosiy tizimlaridan biri hisoblanadi.

ÖzME'ga köra, sillabik şe'rda ohang misralardagi böğinlarning teng taqsimlanişidan yuzaga keladi. Ammo buning özi kifoya emas: böğinlar har misrada ma'lum tartibda joylaşişi ham zarur. Bu tartibni turoq (sezura) — misra içidagi pauza belgilaydi. Masalan, ön böğinli misrada beşinçi böğindan keyin pauza bölsa, misra beş böğinli ikki bölakka ajraladi va bu tartib şe'r oxirigaça saqlanadi. Rusça Vikipediyaga köra, misra sezura bilan ikkiga bölinganda har bir yarim misra ham teng böğinli bölib, oxiri urğu bilan tugaydi.

ÖzME'ga köra, böğinlarni guruhlaş va turoqlarni joylaştirişning imkoniyatlari ğoyat köp. Şu tufayli bir xil, masalan, ön bir böğinli vaznda ham turli ohanglar yaratiş mumkin. Özbek şe'riyatida beş böğinlidan ön olti böğinligaça bölgan vaznlar qöllanadi; ensiklopediyaga köra, Maqsud Şayxzoda «Toşkentnoma» dostonida ularning barçasidan foydalangan.

ÖzME'ga köra, sillabik tizim ba'zan urğusi köçma bölgan tillarda ham uçraydi. Masalan, 17-asrda rus şe'riyati şu tizimga tayangan. Biroq u rus tilining tabiatiga mos kelmagani uçun 18-asrning 30-yillaridan boşlab uning örnini sillabik-tonik tizim egallay boşlagan. Rusça Vikipediyaga köra, rus tilida bu burilişni V. Trediakovskiy boşlab bergan; undan oldingi sillabik şe'rga Antiox Kantemir ijodi misol bölib, uning misralarida ön uç böğin bölgan va yettinçi böğindan keyin majburiy sezura kelgan.

Rusça Vikipediyaga köra, teng böğinlilik tamoyili urğuli va urğusiz böğinlarning ritmik jihatdan teng ekanini nazarda tutadi. Lekin amalda bu farq yaqqol seziladi, şu bois köplab şe'r tadqiqotçilari sillabik misralarda ham urğuga boğliq, ya'ni tonik omil borligini aniqlagan. Qadimgi yunon va qadimgi hind şe'riyatida esa bu tizimga metrik va ohang omillari ham ta'sir körsatgan.