Dengiz yotqiziqlari

Dengiz yotqiziqlari (dengiz çökindilari) — hozirgi va qadimgi dengiz hamda okeanlar tubida töplangan çökindi va vulqon-çökindi hosilalar. ÖzME'ga köra, bu atama dastlab fizik-kimyoviy va biologik jarayonlar ta'sirida çökindi yiğiladigan zonada hosil bölgan, ammo hali qattiq toğ jinsiga aylanib ulgurmagan mahsulotlarga nisbatan qöllangan. Geologiyada dengiz tubidagi bunday hosilalar dengiz gruntlari deb ham yuritiladi.1

Dengiz yotqiziqlari quruqlikda hosil bölgan (kontinental) yotqiziqlardan ança köp. ÖzME'ga köra, ular materik Yer pöstidagi çökindi qobiq umumiy hajmining 75 foizdan ortiğini taşkil etadi; rusça Vikipediyada ularning Yer çökindi qobiğidagi uluşi 75—90 foiz deb baholanadi. Bunday yotqiziqlar ilk dengizlar paydo bölgan arxey davridan yoki undan ham avvalroq — taxminan 3,5—4 milliard yil ilgaridan boşlab Yerning butun geologik tarixi davomida yiğilib kelgan. Diagenez jarayonida ular ziçlaşib, çökindi toğ jinslariga aylanadi; köplab metamorfik jinslar — gneys, slanets, marmar — ham dastlab dengiz yotqiziqlari bölgan.

ÖzME'ga köra, dengiz yotqiziqlari ohaktoş, dolomit, mergel, kremniyli jinslar, gil va argillit, alevrolit, qumtoş, konglomerat va boşqa jinslardan iborat. Kelib çiqişiga köra ular terrigen (quruqlikdan keltirilgan), biogen (organizmlar qoldiqlaridan hosil bölgan), xemogen (suvdan kimyoviy yöl bilan çökkan) va vulqon jinslariga bölinadi.

Rusça Vikipediyaga köra, ular tarkibida daryolar oqizib kelgan toğ jinslari parçalari, plankton va mollyuskalarning ohakli yoki kremniyli çanoqlari, organik qoldiqlar, dengiz suvidan kristall holida çökkan moddalar, vulqon kuli va hatto meteorit çangi uçraydi. Yotqiziqlar tarkibini uç asosiy omil belgilaydi: quruqlikdan uzoqlik, suv çuqurligi va dengiz suvining biologik mahsuldorligi.

Rusça Vikipediyaga köra, qirğoqböyi (terrigen) yotqiziqlar materiklar va orollarni taxminan 250 km kenglikdagi tasma şaklida öraydi. Qirğoqdan uzoqlaşgan sari donalar maydalaşib boradi: soxil yaqinida yirik toşlar va xarsanglar, keyin şağal, qum va nihoyat loyqa (il) çökadi. Oçiq okeanning eng çuqur qismlarida esa pelagik çökindilar — mayda gil zarralari, vulqon kuli va planktonning ohakli qoldiqlari — juda sekin töplanadi.

ÖzME'ga köra, çuqur dengiz soyliklarida asosan mayda donali gil, alevrit, ohakli va kremniyli gillar yiğiladi, yon bağirlarda esa suv osti köçkilari natijasida yotqiziqlar hosil böladi. Har bir havzada çuqurlik, qirğoqdan masofa, tub relyefi va oqimlarga qarab turli fatsiyalar şakllanadi. Glaukonit kabi şu muhitda paydo böladigan minerallar va qatlamlarning tuzilişi dengiz kelib çiqişining belgisi hisoblanadi.

Yotqiziqlarning tarkibi, miqdori va tarqalişiga tektonik rejim va iqlim katta ta'sir körsatadi, şu sababli ularning hosil böliş şaroiti turli davrlarda bir xil bölmagan. ÖzME'ga köra, proterozoy va paleozoyda xemogen çökindilar mezozoy va kaynozoydagiga nisbatan köproq töplangan, tokembriy va erta paleozoyda dengiz dolomitlari keng tarqalgan, temirli kvarsitlar (jespilitlar) esa faqat proterozoyga xos. 20-asrning 60-yillarida okean yotqiziqlarini dengiz yotqiziqlaridan alohida ajratiş ğoyasi paydo bölgan: ular çökiş tezligi, terrigen materialning uluşi va biogen jarayonlarning faolligi bilan farqlanadi.

Dengiz yotqiziqlari bilan köplab foydali qazilmalar boğliq. ÖzME'ga köra, okean örtasi toğ tizmalarining rift zonalarida köp metalli oksid rudalar topilgan. Quruqlikdagi qadimgi dengiz yotqiziqlarida esa temir, marganes, uran, vanadiy kabi qatlamli rudalar, fosforitlar, şuningdek yonuvçi slanets, Neft va gaz konlari uçraydi.