Grafika (tilşunoslik)

Grafika (yunonça «grapho» — yozaman, çizaman) — tilşunoslikda ikki ma'noda qöllanadigan atama. ÖzME'ga köra, birinçidan, u muayyan yozuvning barça yozma vositalari — grafemalar, tiniş belgilari, urğu belgisi va boşqalar yiğindisini, fonematik yozuvda esa grafemalar bilan fonemalar örtasidagi munosabatlar tizimini anglatadi. Ikkinçidan, grafika deb tilşunoslikning harflar va tovuşlar, ya'ni grafemalar va fonemalar örtasidagi boğliqlikni örganadigan bölimiga aytiladi.1

Rusça Vikipediyaga köra, grafema — yozuvning ma'no farqlovçi eng kiçik birligi. Bir grafema turli şakllarda yozilişi mumkin, lekin ularning barçasi bir xil tuşuniladi; xuddi tovuşning aniq talaffuzi fonemaning allofoni deyilganidek, grafemaning muayyan yozilişi allograf deb ataladi. Grafika aynan şu birliklarning tildagi tovuşlar bilan qanday moslaşişini örganadi.

ÖzME'ga köra, «grafika» tuşunçasi odatda harf-tovuş, ya'ni fonematik yozuvga nisbatan işlatiladi. Bunday yozuvda uç jihat ajratiladi: alifbo (harflar tarkibi), grafika (harflar va tovuşlar munosabati) va imlo (yoziş qoidalari). Hozirgi davrda lotin, arab va kirill yozuvlari asosida tuzilgan milliy yozuv tizimlari eng köp tarqalgan.

Fanda «mukammal grafika» haqida tasavvur mavjud: unda har bir grafema faqat bitta fonemani bildiradi, har bir fonema esa faqat bitta grafema bilan ifodalanadi. ÖzME'ga köra, bu ideal heç bir yozuvda töla amalga oşmagan va faqat til bilan yozuv örtasidagi muvofiqlikni baholaşda boşlanğiç möljal vazifasini bajaradi.

ÖzME'ga köra, lotin alifbosiga asoslangan köplab yozuvlarda grafemalar va fonemalar soni örtasidagi nomuvofiqlik bu alifboning boşqa tillarga deyarli özgarişsiz moslaştirilgani bilan boğliq: lotin yozuvidagi 25 ta harf hozirgi tillarning aksariyatida mavjud bölgan 36—46 fonemani töliq ifodalay olmagan. Bunga qöşimça, imlo an'anaviy holda qolib, tilning özida tovuş özgarişlari davom etgan sari bu tafovut kuçayib borgan.

Bu holat ayniqsa ingliz yozuvida yaqqol namoyon böladi: ÖzME'ga köra, 46 fonemani ifodalaş uçun unda bor-yöği 26 harf bor. Şu sababli ingliz tilida murakkab grafemalar — ikki harfli digraflar, uç harfli trigraflar va undan ham uzun poligraflar — keng qöllanadi va fonemalarni ifodalaşning qöşimça vositasiga aylangan. Murakkab grafemalar nemis, polyak, fransuz va özbek yozuvlarida ham uçraydi. Ba'zi tizimlarda esa alifboga maxsus qöşimça harflar kiritiladi; özbek lotin yozuvidagi apostrofli harflar bunga misol böla oladi.

ÖzME'ga köra, kirill yozuviga asoslangan grafik tizimlarda grafema va fonemalar soni örtasidagi nomuvofiqlik ança kam. Buning sababi — kirillitsa uçun asos bölgan yunon alifbosi slavyan tillarining tovuş tarkibini hisobga olib maxsus moslaştirilgan. Rus grafikasi asosida yaratilgan boşqa yozuvlarda ham bu tamoyilga amal qilinib, yetişmagan tovuşlar uçun alohida harflar qöşilgan: masalan, özbek kirill alifbosida ö, q, ğ, h tovuşlarini bildiruvçi harflar bölgan.

ÖzME maqolasi grafika va grafemika nazariyasiga oid V. I. Balinskaya, T. A. Amirova, L. R. Zinder kabi olimlarning tadqiqotlariga hamda «Hozirgi özbek adabiy tili» darsligiga tayanadi.