Xorvat tili

Xorvat tili (hrvatski jezik) — serb-xorvat tilining asosan xorvatlar foydalanadigan me'yoriy varianti. U Xorvatiyaning davlat tili va adabiy me'yoridir.

Xorvat tili hind-yevropa tillar oilasining slavyan guruhiga kiradi. U serb-xorvat tili kontinuumining bir qismi. Xorvat tili, şuningdek, boşqa uçta me'yor — bosniy, çernogor va serb tillari ingliz tilida odatda «serb-xorvat tili» atamasi ostida birlaştiriladi. Bu atama sözlaşuvçilar orasida munozarali; tilşunoslar 21-asrda «bosniy-xorvat-çernogor-serb» (BCMS) kabi nomlardan ham foydalanadi.

Xorvat adabiy me'yori ştokav şevasiga asoslanadi. Xorvatiyada yana ikki asosiy yuqori şevalar guruhi bor: çakav va kaykav. Rus Vikipediyasiga köra, sözlaşuvçilarning 57 foizi ştokav, 31 foizi kaykav, 12 foizi çakav şevalarida gapiradi.

Xorvat tilini alohida til deb hisoblaş masalasida qaraşlar turliça. Ingliz Vikipediyasi keltirgan Jon Beylinning fikriça, standart xorvat va standart serb tillari özaro deyarli 100 foiz tuşunarli, BCS esa yagona grammatik tizimga ega yagona tildir. Şu bilan birga, xorvat tilşunoslarining aksariyati xorvat tilini alohida til va milliy özlikning muhim belgisi deb hisoblaydi.

Rus Vikipediyasi ma'lumotiga köra, xorvat tilida taxminan 6,2 million kişi gapiradi. U Xorvatiyaning rasmiy tili, Bosniya va Gertsegovinada bosniy va serb tillari bilan birga uçta rasmiy tildan biri hamda Serbiyaning Voyvodina viloyatidagi rasmiy tillardan biri. Avstriyaning Burgenland, Italiyaning Molize viloyatlarida ham rasmiy maqomga ega. Ruminiyaning Karaşova va Lupak kommunalarida xorvat tili rumin tili bilan birga rasmiy; u yerda ta'lim, yozuvlar va davlat boşqaruvi xizmatlari ikki tilda olib boriladi.

Xorvat tili 2013-yil 1-iyulda Xorvatiya Yevropa Ittifoqiga qöşilişi bilan ittifoqning rasmiy tillaridan biriga aylandi. Ittifoqning 24 ta rasmiy tilidan biri hisoblanadi.

Xorvat tili Xorvatiyadagi barça universitetlarda va Bosniya va Gertsegovinadagi Mostar universitetida öqitiladi. Uni örganiş Vengriya, Slovakiya, Polşa, Germaniya, Avstraliya, Yangi Zelandiya, Şimoliy Makedoniya va boşqa mamlakatlardagi universitetlarda ham yölga qöyilgan.

Xorvat tili Gay lotin alifbosida (gajica) yoziladi. Rus Vikipediyasiga köra, u 27 harf va uçta digrafdan iborat. Alifboni Lyudevit Gay 1830–1850-yillarda me'yorlaştirgan. Xorvat tili faqat lotin yozuvidan foydalanişi bilan serb tilidan farqlanadi.

Rus Vikipediyasiga köra, 9-asr oxiridan xorvatlar orasida eski slavyan tili va glagolitsa yozuvi tarqaldi. Örta asrlarda uç turdagi adabiy til farqlangan: çerkov slavyan tilining xorvat izvodi, çakav-çerkov slavyan aralaş tili va çakav-kaykav aralaş tili. Çakav xalq tilining eng qadimgi yodgorliklari — 1275-yilgi Istriya razvodi va 1288-yilgi Vinodol nizomi.

Ingliz Vikipediyasiga köra, birinçi bosma xorvat adabiy asari — Marko Maruliçning 1501-yilda çakav şevasida yozilgan şe'ri. 17-asrda Zrinski va Frankopan oilalari uçala şevani aralaştirib, xorvat tilini madaniy va til jihatidan birlaştirişga urindi. Bu jarayon 1671-yilda Pyotr Zrinski va Fran Krsto Frankopanning qatl etilişi bilan töxtadi.

19-asrdagi Illiriya harakati mintaqaviy adabiy tillarni me'yorlaştirişni maqsad qilgan. Uning rahbari Lyudevit Gay köproq tarqalgan yangi ştokav şevasini qöllab-quvvatladi. Rusça manbaga köra, xorvatlar 1836-yilda Vuk Karadjiç islohotini qabul qilib, ştokav şevasini tanladi, biroq kirill emas, lotin alifbosini saqlab qoldi. 1850-yilgi Vena adabiy kelişuvi yagona adabiy til poydevorini yaratdi.

1941–1945-yillarda ustaşalar hukumati xorvat tilini «serbizmlar»dan «tozalaş» siyosatini yuritdi; bu davrda yaratilgan neologizmlarning köpi uruşdan keyin iste'moldan çiqdi. 1954-yilda Novi-Sadda yangi qoidalar işlab çiqildi. 1967-yil 16-martda xorvat ziyolilari «Xorvat adabiy tilining nomi va mavqei töğrisida deklaratsiya»ni imzoladi. 1971-yilda Stepan Babiç, Bojidar Finka va Milan Moguş «Hrvatski pravopis» qöllanmasini naşr etdi. 2017-yil boşida Zagrebda tilşunoslar va yozuvçilar «Xorvatlar, bosniyaliklar, serblar va çernogorlarning umumiy tili töğrisida deklaratsiya» matnini tayyorladi; unga ön mingdan ortiq kişi imzo çekdi.

Xorvat tili ye-laşgan (ijekav) talaffuz me'yori, faqat lotin yozuvi va ayrim leksik farqlar bilan ajralib turadi. Rus Vikipediyasiga köra, farqlar quyidagilar:

• Leksika: xorv. juha — serb. supa «şörva»; vlak — voz «poyezd»; uvjet — uslov «şart».
• /h/ fonemasining saqlanişi: uho — uvo «quloq».
• Serbça št örnida ć: opći — opšti «umumiy».
• Son otlarining turlanişi serb tiliga qaraganda köproq saqlangan.
• Ayrim sözlarning grammatik jinsi farq qiladi: osnova — osnov.
• Jamlovçi sonlar -ero bilan (petero), serbça -oro bilan (petoro).

Xorvat tilida purizm an'anasi kuçli: xorijiy atamalar odatda olinmay, slavyan ildizlaridan yasalgan neologizmlar bilan almaştiriladi, masalan sveučilište «universitet», nogomet «futbol». Unlilar tizimi qisqa va çöziq unlilarni farqlaydi; urğu dinamik, söz urğusi esa musiqiy (tonik) xususiyatga ega.