Qalmoqqir mis koni

Qalmoqqir mis koni — Toşkent viloyatida, Olmaliq şahrining şimoli-ğarbiy qismiga tutaşgan hududda joylaşgan yirik mis-porfir koni. ÖzME'ga köra, u mis-porfir turidagi dunyodagi eng yirik ön obyekt qatoriga kiradi. Kon 1931-yilda topilgan va 1951-yildan işlatib kelinmoqda. Rusça Vikipediyaga köra, Qalmoqqir rudnik boşqarmasi Olmaliq konmetallurgiya kombinati aksiyadorlik jamiyati tarkibiga kiradi; bu korxona Özbekistonda işlab çiqariladigan kumuşning qariyb 90 foizi va oltinning 20 foiziga töğri keladi hamda Markaziy Osiyodagi eng yirik mis işlab çiqaruvçi hisoblanadi.1

ÖzME'ga köra, kon çökindi, vulqon va intruziv jinslar majmuasidan tarkib topgan, ular orasida magmatik hosilalar ustunlik qiladi. Kon tuzilişida riolit-porfirlar, dolomit va ohaktoşlar, andezit-datsitli porfirlar, kvarsli monsonit-porfirlar, granodiorit-porfir daykalari, diorit va diabaz porfiritlari uçraydi. Vulqon-çökindi qatlamlarni siyenit-diorit qatoridagi asosliroq intruziv jinslar yorib çiqqan va qisman özlaştirgan. Rudani asosan katta ştok şaklidagi siyenit-diorit, diorit va riolit-porfirlar öz içiga oladi. Porfir ştokning yuqori qismi karyerda, çuqur qismlari esa 3700 metrgaça yetgan burğu quduqlari bilan oçilgan. Konda metasomatik özgargan jinslar keng tarqalgan; ularning kvars-seritsitli turlari korund, diaspor, andaluzit kabi glinozyomga boy minerallarning deyarli yöqligi bilan odatdagi ikkilamçi kvarsitlardan farq qiladi.

ÖzME'ga köra, kon rudalari uç texnologik turga bölinadi: oksidlangan, aralaş (ikkilamçi sulfidli) va birlamçi sulfidli rudalar. Oksidlangan rudalar murakkab tuzilişga ega bölib, köpinça tik yotgan tomir, qatlam, linza va ustun şaklida uçraydi. Gipergenez zonasining qalinligi 180 metrgaça (örtaça 60–65 metr), oksidlangan rudalarniki örtaça 20 metr, aralaş va xalkozinli rudalarniki 19 metr.

Oksidlangan rudalarda mis miqdori 0,3–3 foiz, ikkilamçi sulfidli boyiş zonasida 0,3–4 foiz. Birlamçi rudalarda örtaça 0,58 foiz mis, 0,005 foiz molibden, tonnasiga 0,5 gramm oltin va 3 gramm kumuş, 1,5–2 foiz oltingugurt, şuningdek selen, tellur, reniy, vismut, indiy kabi nodir elementlar bor. Konning markaziy qismi mis va temir sulfidlariga boy, oltin esa xalkopiritli minerallaşuv bilan boğliq holda taqsimlangan.

ÖzME'ga köra, rudali ştokverkning kuzatilgan qalinligi 1240 metrgaça boradi. U yaxlit, uzluksiz tana hosil qilib, konning örta qismida tarmoqlanadi. Eng boy özak qismining uzunligi 1740 metr, eni 500 metr, eng katta qalinligi 450 metr bölib, undagi rudada örtaça 0,62 foiz mis, 0,004 foiz molibden, tonnasiga 0,9 gramm oltin va 3,55 gramm kumuş mavjud. Şu sababli Qalmoqqir Olmaliq kon-metallurgiya majmuasining asosiy xomaşyo manbalaridan biri hisoblanadi.