Şpindel

Şpindel (nemisça Spindel — «urçuq») — turli maşina va mexanizmlarda aylanma harakat qiluvçi iş vali yoki öq. Rusça Vikipediyaga köra, bu atama ikki tomonga aylana oladigan valni bildiradi. ÖzME atamaning beş ma'nosini ajratadi: metall kesuvçi stanokning iş vali, prokat stanining oraliq vali, yigiriş maşinasining urçuği, kema çiğirining öqi yoki klapan sterjeni va paxta teriş maşinasining iş organi.1

Metall kesuvçi stanokda şpindelga kesuvçi asbob (freza, parma, jilvir toşi) yoki işlov beriladigan detal mahkamlanadi. ÖzME'ga köra, u tişli yoki tasmali uzatma orqali, ba'zan bevosita elektr dvigatel yoki havo turbinasi yordamida aylantiriladi. Rusça Vikipediya tokarlik stanogida şpindel zagotovkani patronda, frezer, parmalaş va yönib kengaytiriş stanoklarida esa kesuvçi asbobni konus yordamida uşlab turişini qayd etadi.

Prokat stanida şpindel dvigateldan valiklarga harakat uzatuvçi oraliq val vazifasini bajaradi: uning bir uçi prokatlaş valiga, ikkinçisi esa harakatlantiruvçi valga qözğaluvçan qilib ulanadi. Rusça Vikipediyaga köra, şpindel deb kompyuterning qattiq diskidagi plastinalarni yoki optik disklarni aylantiruvçi valga ham aytiladi.

Paxta teriş maşinasida şpindel paxtani çanoqdan ilib oluvçi asosiy iş organi hisoblanadi. U örnatilişiga qarab vertikal (tik) va gorizontal (yotiq) turlarga bölinadi, maşinalar ham şunga köra nomlanadi. ÖzME'ga köra, Özbekistonda 1990-yillar örtalarigaça asosan vertikal şpindelli maşinalar işlatilgan, keyin gorizontal şpindelli maşinalar ham qöllana boşlagan.

Dastlabki vertikal şpindellar pölat sterjen yoki quvur sirtiga 3–4 qator arrasimon tiş qirqib tayyorlangan. Ularni yasaş va ta'mirlaş murakkab bölgan, paxta sifatiga salbiy ta'sir qilgan va tişlarini tez-tez yuvib turiş talab etilgan. Şu sababli özi tozalanadigan tarkibiy şpindel yaratilgan: ikki çetiga ştamplab tiş çiqarilgan pölat lenta tört qirrali quvurga spiral şaklida öraladi, bir uçi mahkamlanib, ikkinçisi böş qoldiriladi. Bunday şpindel işlaganda tebranib turgani uçun tişlariga ğöza şirasi va barg yopişmaydi; natijada maşina unumdorligi oşgan, paxta kamroq ifloslangan, tola kamroq şikastlangan. ÖzME'ga köra, har bir barabanga 12 tadan şpindel örnatilgan; ikki qatorli maşinada 8 baraban va jami 96 şpindel bölgan. Şpindelning tişli qismi 60 mm uzunlikda.

Gorizontal şpindel 145 mm uzunlikdagi pölat sterjendan yasaladi; uning 70 mm li konussimon qismida uç qator tiş bor, ikkinçi uçida esa konussimon tişli ğildirak joylaşgan. Bunday şpindellar kassetalarga terib qöyiladi: ikki qatorli maşinada 48 kasseta va har birida 18 tadan, jami 864 şpindel bor. Tişlarga şira yopişmasligi uçun ular poliuretan yostiqçalar orqali doimo suv bilan namlab turiladi; buning uçun 500 litrli bak va nasos közda tutilgan. ÖzME'ga köra, gorizontal şpindellar ta'mirlanmaydi, eskirgaç almaştiriladi.

ÖzME vertikal şpindellarni tuzilişi, tayyorlanişi va foydalanilişi jihatidan gorizontal şpindellardan ustun va arzonroq deb hisoblaydi. Vertikal şpindellar asosan Özbekistonda, gorizontal şpindellar esa Amerika Qöşma Ştatlarida işlab çiqarilgan. Ensiklopediyaga köra, olim va konstruktor L. M. Rozenblyum vertikal şpindelning Özbekiston şaroitidagi afzalligini nazariy va amaliy jihatdan asoslagan. Tarkibiy vertikal şpindelni Özbekiston Fanlar akademiyasining Mexanika va inşootlarning seysmik mustahkamligi institutida akademik H. H. Usmonxöjayev va Q. Inoğomov yaratgan.