Bryussel

Bryussel (niderlandça: Brussel, fransuzça: Bruxelles) — Belgiyaning poytaxti va eng yirik şahri. Bu yerda Yevropa Ittifoqining boş qarorgohi, NATO idorasi va Benilyuks mamlakatlari kotibiyati joylaşgan.

Bryussel şahri (munitsipalitet) bilan Bryussel poytaxt regionini farqlaş kerak. Region şahar bilan birga yana 18 kommunani öz içiga oladi.

Şahar nomi qadimgi niderland tilidagi bruoc («botqoq») va sella («aholi punkti») sözlaridan kelib çiqqan va «botqoqdagi qişloq» ma'nosini bildiradi. Aholi punkti haqida birinçi eslatma haqida manbalar turliça ma'lumot beradi: rus tilidagi Vikipediyaning bir bölimida u 794-yildan Brocela nomi bilan tilga olingan deyiladi, boşqa bölimida esa Bruocsella haqidagi dastlabki eslatma 996-yildagi Otton Buyuk yorliğida uçraydi deyiladi. Rivoyatga köra, şaharga 6-asrda avliyo Gagerik asos solgan.

977–979-yillarda Quyi Lotaringiya gertsogi Karl I Senna daryosidagi orolda qal'a va çerkov qurdirgan; bu şahar rivojidagi birinçi qadam bölgan. 11-asrda birinçi şahar devori qurildi. 12-asr boşidan Bryussel Quyi Lotaringiya va Brabant gertsoglarining qarorgohi böldi. 1430-yilda Brabant gertsogligi Burgundiya gertsogi Filipp III Yaxşiga ötgaç, Bryussel Burgundiya poytaxtiga aylandi, şu davrda ratuşa va Gran-Plasdagi dastlabki binolar qurildi. 1477-yilda Mariya Burgundskaya Maksimilian I ga turmuşga çiqqaç, Brabant Gabsburglar hukmronligiga ötdi. 1568-yil iyulida Bryusselda graf Egmont va graf Gorn ommaviy qatl etildi.

1695-yilda Gran-Plas uç kun davomida artilleriyadan otilib, deyarli butunlay vayron böldi. 1714-yildagi Raştadt sulhiga köra Bryussel Avstriyaga ötdi. 1789-yilgi Brabant qözğolonidan söng qisqa muddat mustaqillikka erişildi, 1794-yilda şaharni Fransiya respublikasi qöşinlari egalladi. 1830-yildagi London konferensiyasida yangi davlatning mustaqilligi e'lon qilindi; Bryussel qirollik poytaxti böldi, Leopold I esa Belgiyaning birinçi qiroli böldi.

19-asrda sanoatlaşuv davrida aholi tez ösdi, Senna daryosi quvurga olindi. 1910-yilda şaharda jahon körgazmasi ötkazildi. 1932–1938-yillarda Bryussel ikki tilli böldi. 1958-yilda Yevropa iqtisodiy hamjamiyati şu yerda joylaşdi va jahon körgazmasi uçun Atomium qurildi; 1967-yilda NATO Parijdan köçib keldi. 1960-yillardagi modernizatsiya tarixiy mahallalarning katta qismi buzilişiga olib keldi va «bryusselizatsiya» deb ataldi. 2016-yil 22-martda şaharda terrorçilik hujumlari sodir böldi.

Bryussel şahri notekis şaklga ega: keng şimoliy, tor markaziy va undan ham tor janubiy qismlardan iborat. Şimoliy qismga Laken tumani kiradi; u 1921-yilgaça mustaqil kommuna bölgan. Tarixiy yadro sobiq mudofaa inşootlari örnida yotqizilgan beşburçak şaklidagi bulvarlar bilan öralgan. Janubiy çiqiq — Luiza avenyusi. Inglizça manbaga köra, şahar maydoni 33,09 km².

Şahar Senna daryosida joylaşgan, biroq daryo şahar hududida deyarli körinmaydi: 19-asr ikkinçi yarmida Anri Mo rahbarligidagi muhandislar uni yopib qöygan. Iqlimi mö'tadil dengiz iqlimi; yillik örtaça harorat 9,7 °C, yillik yoğin 821 mm.

Rus tilidagi manbaga köra, şahar aholisi 2018-yilda 179 277 kişi (ziçlik 5497 kişi/km²) bölgan. Inglizça manbada 2024-yil 1-yanvar holatiga 196 828 kişi (ziçlik 5949 kişi/km²) körsatilgan. Poytaxt regioni aglomeratsiyasida taxminan 1 830 000 kişi yaşaydi.

Aholi 1830-yildagi 98 000 kişidan 1930-yilda 200 433 kişigaça ösgan. Çet elliklar uluşi rus manbasida 27,1 %, inglizça manbada 2023-yilda ota-onasining kelib çiqişi böyiça 55,84 % Yevropadan taşqarida (asosan Marokaş, Hindiston, Kongo), 27,21 % Belgiyadan boşqa Yevropa mamlakatlaridan, 16,94 % faqat belgiyalik ajdodlardan deb berilgan. Aholi tillar böyiça frankofonlar, niderlandofonlar va allofonlarga bölinadi.

Şaharning maşhur obidalari qatoriga Gran-Plas, Adliya saroyi, Birja, Qirol saroyi, Ğalaba arçasi, Viktor Orta binolari kabi modern uslubidagi imoratlar va Atomium kiradi. 1880-yilda mustaqillikning 50 yilligi munosabati bilan Zhyubelpark (Cinquantenaire) barpo etilgan; keyinçalik u yerda istirohat boği va muzeylar taşkil etilgan.