Fosforitlar
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Fosforitlar — fosfat minerallariga, asosan apatit guruhi minerallariga boy bölgan çökindi toğ jinslari. Rusça Vikipediyaga köra, ulardagi fosfatlar yaşirin yoki mikrokristall holatda bölib, kimyoviy jihatdan asosan kalsiy ftorapatitidan iborat. Fosforitlar qişloq xöjaligi uçun fosforli öğitlar işlab çiqarişda asosiy xomaşyo hisoblanadi.1
Tarkibi
13ÖzME'ga köra, fosforit hisoblanişi uçun jinsda fosfat angidridi (P2O5) miqdori 18 foizdan kam bölmasligi kerak, ammo geologik qidiruv amaliyotida 5–18 foiz P2O5 saqlaydigan jinslar ham fosforitlarga kiritiladi. Rusça Vikipediya ham bu ikki yondaşuvni qayd etadi va boyitilgan tovar rudada fosfat miqdori odatda 28–30 foizdan oşişini aytadi; taqqoslaş uçun çökindi jinslarda fosforning örtaça miqdori 0,2 foizdan kam.
Fosfatlardan taşqari, fosforitlar tarkibida deyarli doim organik moddalar, kalsiy, magniy va temir karbonatlari, gil minerallari, pirit, temir gidroksidi, kvars va xalsedon uçraydi. ÖzME'ga köra, ularda uran, seriy guruhidagi lantanoidlar, itriy, qörğoşin, stronsiy, oz miqdorda vanadiy, skandiy, sirkoniy, selen va berilliy töplanişi mumkin.
Tuzilişi va rangi
13ÖzME'ga köra, sof fosforit oq rangda bölib, tabiatda kam uçraydi; aralaşmalarga qarab u qora, kulrang, jigarrang, ba'zan kök, yaşil, qizil yoki sariq tusda böladi. Strukturasiga köra yaxlit, donador, konkretsion (tugunsimon), şağalsimon va konglomeratli turlari ajratiladi, eng köp tarqalganlari yaxlit va donador fosforitlardir.
Yaxlit, yoki geosinklinal fosforitlar ziç va bir xil jins bölib, mahsuldor qatlamlari qalin (10 metrdan ortiq), sifati yuqori (28–36 foiz P2O5) va keng maydonlarni egallaydi. ÖzME'ga köra, bunday konlar Möğulistondagi Xubsugul, Xitoydagi Kunyana va Avstraliyadagi Jorjina hududlarining kembriy yotqiziqlarida bor. Donador, yoki platforma fosforitlarida fosfat donalari va dengiz organizmlari qoldiqlari karbonat, kremnezem yoki gil bilan sementlaşgan; qatlam qalinligi odatda 2–3 metr, P2O5 miqdori 22–30 foiz.
Hosil bölişi
13Rusça Vikipediyaga köra, fosforitlarning köpçiligi biogen-kimyoviy yöl bilan hosil böladi va ular dengiz hamda kontinental turlarga bölinadi. ÖzME'ga köra, ularning kelib çiqişi haqida biokimyoviy, kimyoviy va biogen nazariyalar mavjud bölib, biokimyoviy nazariya köproq e'tirof etilgan.
Ahamiyati va tarqalişi
13ÖzME'ga köra, fosforitlarning 90 foizgaça qismi fosforli öğitlar tayyorlaşga sarflanadi; ulardan kimyo, tibbiyot va oziq-ovqat sanoati uçun fosfor, fosfor kislota va boşqa birikmalar olinadi, ayrim noyob elementlar ham ajratiladi. Rusça Vikipediyaga köra, mayda tuyilgan fosforitdan qişloq xöjaligi uçun ekologik zararsiz fosforit uni tayyorlanadi. Sifatli fosfatlar zaxirasi böyiça dunyoda Marokaş yetakçi — jahon zaxirasining 70 foizga yaqini şu mamlakatda; 2022-yilda fosfor konsentratlarining 40 foizini Xitoy işlab çiqargan.
ÖzME'ga köra, Özbekistonda fosforitlar paleogen, bör, devon, silur va tokembriy yotqiziqlarida topilgan. Asosiy konlar Markaziy Qizilqumda joylaşgan: Jeroy-Sardara (P2O5 zaxirasi 57,68 million tonna), Şimoliy Yetimtoğ va Karakata.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Fosforitlar // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/4258 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAFosforitlar. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/4258
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/4258
Manbalar
1 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Фосфоритru.wikipedia.org
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.