Boşoyoqli mollyuskalar

Boşoyoqli mollyuskalar (lotinça Cephalopoda) — mollyuskalar tipiga mansub, faqat dengiz va okeanlarda yaşaydigan yuksak tuzilgan hayvonlar sinfi. Ularga kalmarlar, sakkizoyoqlar, karakatitsalar va nautiluslar kiradi. Inglizça Vikipediyaga köra, sinf nomi yunonça «boş-oyoq» ma'nosini beradi, çunki bu hayvonlarning paypaslagiçlari boşi atrofida joylaşgan va ibtidoiy mollyuskalarning oyoğidan kelib çiqqan. Siyoh sepiş xususiyati uçun baliqçilar ularni ba'zan «siyoh baliqlari» deb ham ataydi.1

ÖzME'ga köra, boşoyoqlilarning tanasi ikki tomonlama simmetriyali bölib, tana va yirik boşdan iborat; uzunligi bir santimetrdan bir neça metrgaça yetadi. Oyoği voronkaga aylangan, tanasini qalin mantiya qoplab turadi, içki organlari esa keng mantiya böşliğida joylaşgan. Oğiz teşigini 8 yoki 10 ta paypaslagiç öraydi, ularda bir neça qator bölib juda köp sörğiçlar bor. Köpçilik turlarida çiğanoq evolyutsiya davomida yöqolib ketgan yoki mantiya içida plastinka şaklida qolgan; haqiqiy taşqi çiğanoq faqat nautilusda saqlangan. Urğoçi argonavtning yupqa çiğanoği esa tuxumlarni olib yuriş uçun xizmat qiladi.

Ozuqani tutiş va maydalaş uçun tötiquş tumşuğiga öxşaş bir juft egik jağ va qirğiç bor. Orqa içakka siyoh xaltasining yöli oçiladi. Qon aylaniş tizimi deyarli yopiq. Ensiklopediyaga köra, boşoyoqlilar rangini tez özgartirib, atrof-muhitga moslaşa oladi, köp turlarida nur taratuvçi organlar ham uçraydi.

ÖzME'ga köra, bu hayvonlarning boş miyasi yirik va toğay skelet bilan himoyalangan, boşining ikki yonida yaxşi rivojlangan közlari joylaşgan. Inglizça Vikipediyaga köra, boşoyoqlilar umurtqasizlar orasida eng aqlli hayvonlar hisoblanadi: ularning asab tizimi umurtqasizlar içida eng murakkabi, miya va tana massasi nisbati esa issiqqonli va sovuqqonli umurtqalilar örtasida turadi. Ular gravitatsiyani statotsistlar yordamida sezadi va kimyoviy sezgi organlariga ega. Mantiyadagi yoğon nerv tolalari uzoq yillar davomida neyrofiziologik tajribalarda qöllanib kelingan.

ÖzME'ga köra, boşoyoqlilar reaktiv usulda harakatlanadi: suv boş ostidagi ikki tirqişdan mantiya böşliğiga kiradi, mantiya muskullari keskin qisqarganda esa voronka orqali kuç bilan otilib çiqib, hayvonni oldinga suradi. Köp turlarining tana yonlarida bir juft suzgiç bor. Inglizça Vikipediyaga köra, ayrim kalmarlar şu usulda suvdan sakrab çiqib, havoda ma'lum masofani uçib ötadi.

Boşoyoqlilar ayrim jinsli. Erkaklari özgargan paypaslagiç (gektokotil) yordamida uruğ hujayralarini urğoçining mantiya böşliğiga kiritadi. Tuxumlari yirik va sariqlikka boy; ulardan voyaga yetgan hayvonga öxşaş mollyuska çiqadi.

ÖzME 650 ga yaqin zamonaviy turni qayd etgan, Inglizça Vikipediya esa hozirgi turlar sonini 800 dan ortiq deb körsatadi, 11 mingga yaqin qazilma takson ham tasvirlangan. Ular barça okeanlarda, sayozlikdan tortib eng çuqur zonalargaça uçraydi, lekin çuçuk suvda yaşamaydi. Sinf ikki kenja sinfga bölinadi: tört jabralilar (nautiluslar) va ikki jabralilar (sakkizoyoqlar, kalmarlar, karakatitsalar). Inglizça Vikipediyaga köra, boşoyoqlilar ordovik davrida dengizlarda yetakçi örin egallagan; ammonitlar va belemnitlar ularning maşhur qirilib ketgan guruhlaridir.

ÖzME'ga köra, köp boşoyoqlilar göşti uçun ovlanadi, ayrim turlari farmatsevtika sanoati uçun xomaşyo hisoblanadi; dunyo böyiça yiliga 1,63 million tonnaga yaqin boşoyoqli ovlangan.