Prefiks

Prefiks (lotinça praefixus — «oldinga mahkamlangan») — affikslarning bir turi: söz özagidan oldin qöşiladigan va uning ma'nosini özgartiradigan qöşimça. Rus tilşunosligida uni «pristavka», ya'ni old qöşimça deb ham ataydilar. Rusça Vikipediyaga köra, prefiks ildiz oldida turuvçi va uning leksik yoki grammatik ma'nosini özgartiruvçi morfemadir. Atamaning özi ham ikki lotin qismidan — «pre-» (oldin) va «fix» (biriktirmoq) — tuzilgan.12

Inglizça Vikipediyaga köra, prefikslar ham boşqa affikslar kabi ikki xil vazifa bajaradi. Söz yasovçi prefiks yangi ma'noli söz hosil qiladi va ba'zan uning söz turkumini ham özgartiradi. Şakl yasovçi prefiks esa sözning asosiy ma'nosi va turkumini saqlagan holda uning yangi grammatik şaklini yaratadi. Prefikslar odatda boğli morfemalar bölib, mustaqil söz sifatida işlatilmaydi.

ÖzME'ga köra, prefiks Özbek tiliga xos hodisa emas. Özbek tilida söz va şakl yasaş asosan özakdan keyin qöşiladigan qöşimçalar — suffikslar orqali amalga oşadi, şuning uçun tilda qöllanadigan prefikslar boşqa tillardan kirib kelgan. Ensiklopediya ularni ikki guruhga ajratadi.

Birinçi guruh — Fors tilidan özlaştirilgan «ba-», «be-», «bo-», «no-», «ser-» kabi prefikslar. Ular yordamida «badavlat», «bedavo», «boodob», «notöğri», «serfarzand» singari sözlar yasalgan.

Ikkinçi guruh — xalqaro, ya'ni baynalmilal prefikslar: «anti-», «kontr-», «sub-», «super-» va boşqalar. ÖzME bunga «antiinsoniy», «kontrhujum», «submahsulot», «superyutuq» kabi misollarni keltiradi. Bunday prefikslar asosan ilmiy, ijtimoiy-siyosiy va texnik atamalarda uçraydi.

Inglizça Vikipediyaga köra, Ingliz tilida şakl yasovçi prefiks yöq, grammatik şakllar faqat suffikslar bilan hosil qilinadi; prefiks qöşilganda esa boşqa söz paydo böladi (masalan, «happy» — «baxtli», «unhappy» — «baxtsiz»). Nemis tilida «un-» inkor ma'nosini beradi, fe'llarda esa «be-», «ent-», «er-», «ver-», «zer-» kabi prefikslar keng qöllanadi. Yapon tilida «o-» va «go-» prefikslari hurmat ifodalaydi. Afrikadagi bantu tillarida otlarning qaysi sinfga mansubligi prefikslar orqali bildiriladi.

Rusça Vikipediyaga köra, «prefiks» söz informatikada satrning boşlanğiç qismini, kompyuter tarmoqlarida esa tarmoq manzilining niqob bilan belgilanadigan qismini ham anglatadi.