Ingliz tili

Ingliz tili (inglizça: English) — hind-yevropa tillar oilasining german guruhiga kiruvçi til. U Angliyada ilk örta asrlarda şakllangan va keyinçalik xalqaro aloqa vositasiga aylangan.

Ingliz tili hind-yevropa oilasining ğarbiy german tarmoğiga kiradi. Boşqa german tillari (nemis, golland, şved) bilan umumiy ajdod — german tilidan kelib çiqqani sababli ularda fe'llarning kuçli va kuçsiz sinflarga bölinişi, modal fe'llar va Grimm hamda Verner qonunlari bilan boğliq undoş tovuş özgarişlari kabi umumiy belgilar bor (Material 3). Rus tilidagi maqolada ingliz tili anglo-friz kiçik guruhiga kiritilgan (Material 2). Ingliz tili kontinental german tillarining birortasi bilan özaro tuşunarli emas. Uning şotland tili bilan lahja davomiyligi hosil qilişi, undan keyin esa quyi saks va friz tillariga yaqinligi qayd etiladi (Material 3).

Ingliz tili dunyoda ona tili böyiça uçinçi örinda turadi (xitoy va ispan tillaridan keyin). Sözlaşuvçilar soni haqida manbalar turliça ma'lumot beradi: özbekça maqolada 1,5 milliarddan ortiq kişi (2024), inglizça maqolada Ethnologue hisobi böyiça 1,4 milliarddan ortiq (2021), rusça maqolada esa ikkinçi til sifatida bilganlar bilan birga 1,077 milliarddan ortiq (2021) va ona tili sifatida taxminan 380 million kişi körsatilgan.

Rasmiy til sifatida qöllanadigan davlatlar soni ham turliça: rusça maqolada 54 ta davlat, inglizça maqolada 57 ta suveren davlat va 30 ta qaram hudud keltirilgan. U Buyuk Britaniya, AQSH, Avstraliya, Yangi Zelandiya, Irlandiya (irland tili bilan birga), Kanada (fransuz tili bilan birga), Hindiston va Afrikadagi köplab davlatlarda rasmiy til hisoblanadi. Ingliz tili BMTning rasmiy va iş yuritiş tillaridan biri hamda Yevropa Ittifoqining tillaridan biridir.

Ingliz tili yozuvi lotin alifbosiga asoslangan va 26 ta harfdan iborat. Qadimgi ingliz tilining eng dastlabki davrida qisqa yozuvlar run alifbosida bitilgan, 7-asrga kelib lotin alifbosi qabul qilingan. Unga run belgilari wynn va thorn hamda özgartirilgan lotin harflari eth va aş kiritilgan. Ingliz alifbosi run yozuvini yuksak örta asrlargaça töliq siqib çiqargan (Material 3).

Ingliz tili qadimgi german qabilalari — anglar, saksonlar va yutlar tilidan kelib çiqqan. Qadimgi ingliz tili (anglosaks tili) taxminan 5-asrdan 11-asrgaça bölgan davrni qamrab oladi; sanalar manbalarda biroz farq qiladi (rusça maqolada 450–1066, inglizça maqolada taxminan 450–1150). U tört şevaga bölingan: nortumbriy, mersiy, uessek va kent. Alfred davridagi islohotlar va Uessek qirolligining ta'sirida uessek şeva yozma standartga aylangan.

8–9-asrlardagi vikinglar bosqinlari natijasida ingliz tili eski norvegiya tilidan ta'sirlandi; they, them, their olmoşlari şu ta'sir izidir. 1066-yildagi Norman istilosidan keyin örta ingliz davri boşlandi, fransuz tilidan köplab sözlar özlaştirildi, qöşimçalar tizimi soddalaşdi. Inglizça maqolaga köra hozirgi inglizça sözlarning taxminan 28 foizi fransuz, yana 28 foizi lotin tilidan kelgan. Chaucer va Malory asarlari örta ingliz adabiyotiga kiradi. Keyingi davrda (1500–1700) Buyuk unli tovuşlar siljişi yuz berdi; bu hozirgi imloning notekisliklarini izohlaydi. 1430-yil atrofida Kansler sudi ingliz tilidan foydalana boşladi, 1476-yilda Caxton Angliyaga bosmaxona olib keldi. Britaniya imperiyasining kengayişi va AQSHning 20-asrdagi ta'siri tilning xalqaro nufuzini oşirdi.

Ingliz tili boşqa german tillaridan analitik qurilişi bilan farq qiladi: grammatik munosabatlar yordamçi sözlar (artikl, yordamçi fe'llar, predloglar) va söz tartibi orqali ifodalanadi. Grammatikasi va fonologiyasi german xususiyatini saqlagan, asosiy kundalik luğati ham asosan germança (Material 3). Tilning milliy variantlari — britaniya, amerika, kanada, avstraliya, yangi zelandiya va boşqalar — asosan leksika va qisman fonetikada farqlanadi, grammatikadagi farq sezilarli emas. Britaniyada şevalar xilma-xilligi AQShdagidan katta.