Yapon tili

Yapon tili (日本語, nihongo) — yapon xalqining tili. Yaponiyada u amalda davlat tili hisoblanadi: rasmiy hujjatlar va qonunlar şu tilda yoziladi, maktablarda esa «milliy til» (kokugo) fani sifatida öqitiladi.

Yapon tilining genetik aloqalari töliq aniqlanmagan. Inglizça manbaga köra, u yapon tillari oilasining asosiy tili bölib, bu oilaga ryukyu tillari va turliça tasniflanadigan haçijo tili ham kiradi. Yapon tilini ayn, avstronez, koreys va oltoy tillari bilan boğlaşga köp urinişlar bölgan, ammo ularning birortasi keng tan olinmagan.

Manbalarda bu masalada qarama-qarşi fikrlar bor. Özbekça Vikipediya sönggi tadqiqotlar yapon tilining oltoy tillari oilasiga mansubligini isbotlamoqda, deb yozadi. Rusça Vikipediyada oltoy oilasiga mansublik haqidagi gipoteza ma'lum şuhrat topgani, biroq uning isboti yöqligi aytiladi; inglizça Vikipediya esa oltoy gipotezasini rad etilgan deb baholaydi. Rusça manbada yana koreys tili bilan qarindoşlik taxmini eng kuçli gipotezalardan biri deyiladi, şuningdek, luğatda avstronez qatlami va grammatikada oltoy qatlami bölişi mumkinligi taxmin qilinadi.

Yapon tilida asosan Yaponiyada sözlaşiladi. Sözlaşuvçilar soni manbalarda turliça berilgan: özbekça Vikipediyada 126 million (Yaponiyaning özida 124 million; 2000-yil), rusça manbada 130 milliondan ortiq (aniq ma'lumot yöqligi qayd etilgan), inglizça manbada taxminan 123 million. Til dunyoda sözlaşuvçilar soni böyiça birinçi öntalikka kiradi.

Yapon muhojirlari jamoalari Braziliya, AQSH (Gavayi, Kaliforniya), Peru va boşqa mamlakatlarda yaşaydi. Ikkinçi jahon uruşigaça va uruş davrida Yaponiya hukmronligi ostida bölgan hududlarda (Tayvan, Koreya va boşqalar) keksa avlod vakillari hozir ham yapon tilini biladi.

Yapon tili Palau Respublikasining Angaur ştatida ingliz va palau tillari bilan bir qatorda rasmiy tillardan biridir (1982-yilgi ştat konstitutsiyasiga köra).

Yapon yozuvi uç qismdan iborat: xitoy yozuvidan olingan kanji belgilari va kanji asosida Yaponiyada yaratilgan ikki böğin yozuvi — xiragana va katakana. Özbekça manbaga köra, asl yaponça sözlar va grammatik körsatkiçlar xiragana bilan, çet tillardan kirgan sözlar katakana bilan yoziladi. Lotin yozuvi (romaji) çeklangan miqdorda, masalan, qisqartmalar uçun işlatiladi.

Tilning ilk tarixi kam ma'lum. Inglizça manbaga köra, miloddan avvalgi 4-asr atrofida (Yayoi davri) Koreya yarimorolidan kelgan köçmançilar yapon-ryukyu ajdodi tilini olib kelgan. Xitoy hujjatlarida 3-asrdan ba'zi yapon sözlari qayd etilgan, katta hajmdagi qadimgi yapon matnlari esa 8-asrda paydo bölgan; ilk asar — «Kojiki».

Xitoy yozuvining kirib keliş vaqti manbalarda turliça: rusça manbada taxminan milodiy 6-asr, inglizçada 5-asr boşi deyiladi. Xitoy yozuvi bilan birga xitoyça özlaşmalar kirdi; rusça manbada ular hozir ham luğatning taxminan 60 foizini taşkil etişi aytilgan.

Xeyan davri (794–1185) dan keyin tilda köp xitoyça sözlar paydo bölib, fonologiyaga ta'sir qildi. 1185–1600-yillarda grammatik özgarişlar böldi va portugalça birinçi yevropa özlaşmalari (pan, tabako) kirdi. 9–10-asrlarda ğarbiy (Kioto) lahjasi asosida «bungo» yozma adabiy tili şakllangan. Meyji inqilobidan (1868) keyin Tokio lahjasiga asoslangan me'yoriy til vujudga keldi. 1853-yildan yopiq siyosat tugagaç, yevropa tillaridan, ayniqsa inglizçadan özlaşmalar oqimi kuçaydi. Bungo yozma tilda 1900-yillar atrofigaça, qisman 1940-yillargaça işlatilgan; rusça manbada rasmiy hujjatlarda 1945-yilgaça saqlangani aytiladi.

Yapon tili — agglyutinativ til. Söz tartibi odatda ega–töldiruvçi–kesim; kesim gap oxirida keladi, aniqlovçi aniqlanmişdan oldin turadi. Otlarda son va jins kategoriyasi, artikllar yöq. Fe'l va sifat tuslanadi. Özbekça manbada adabiy tilda 35 fonema (5 unli) borligi, unli va undoşlar uzunligi ma'no farqlaşi aytilgan.

Tilda odob-hurmat şakllarining murakkab tizimi bor. Asosiy lahja guruhlari: şimoliy, şarqiy, ğarbiy va janubiy; keng tarqalgan şevalar orasida kansay va tohoku bor. Rusça manbaga köra, janubdagi ryukyu orollarida yapon tiliga qarindoş ryukyu tili işlatiladi.