Tuproqqal'a

Tuproqqal'a — Qadimgi Xorazmning şahar-qal'a xarobasi, ÖzME'ga köra, milodiy III—IV asrlarda xorazmşohlar qarorgohi bölgan. Yodgorlik hozirgi Qoraqalpoğiston Respublikasining Beruniy şahri atrofida joylaşgan. Rusça Vikipediyaga köra, nomi «tuproq bilan qoplangan qal'a» degan ma'noni anglatadi. Özbekça Vikipediyaga köra, Tuproqqal'a «Ellik qal'a» vohasi yodgorliklari qatoriga kiradi.12

ÖzME'ga köra, yodgorlik 1938—1950-yillarda S. P. Tolstov boşçiligidagi Xorazm arxeologiya-etnografiya ekspeditsiyasi tomonidan tadqiq qilingan. Rusça Vikipediyaga köra, bu ekspeditsiya 1937-yildan 1991-yilgaça faoliyat körsatgan, katta saroy esa 1945—1950-yillarda qazib örganilgan.

ÖzME'ga köra, şaharning tarhi töğri burçakli bölib, ölçamlari taxminan 500 × 350 metrni taşkil etgan. Şaharni içida gumbazli yölaklari bölgan, burjlar bilan mustahkamlangan mudofaa devori örab turgan. Janubdagi puxta darvozadan şahar örtasidagi otaşkada tomon asosiy köça ötgan, unga köndalang köçalar esa şaharni 10 ta mahallaga ajratgan. Madaniy qatlamdan milodning boşlaridan VI asrgaça bölgan davrga oid aşyolar topilgan.

Şaharning şimoli-şarqiy qismida 14 metr balandlikdagi, 80 × 80 metrlik sun'iy supa ustiga xom ğiştdan katta saroy qurilgan. Uning yonida balandligi 25 metrli uç minorasi bölgan ark (40 × 40 m) qad kötargan; arkka şarq tomondan kötarma yölak orqali kirilgan. Qazişlar davomida 100 ga yaqin turar joy va xöjalik xonalari hamda saroyning 8 ta xonasi oçilgan.

ÖzME'ga köra, saroy xonalarining devorlari börtma naqşlar, rangli relyef va haykallar bilan bezatilgan. Rusça Vikipediyaga köra, saroyning asosiy qismi taxt zali bölib, rasmlar nafaqat saroy xonalarida, balki oddiy uylarda ham topilgan; ularning uslubi Hindistondagi Ajanta rasmlariga yaqin. Rusça Vikipediya saroy majmuasi madaniyatida Kuşon podşoligi bilan aloqalar, aholining dunyoqaraşida esa zardöştiylik, buddizm va qadimgi yunon diniy ğoyalari ta'siri seziladi deb yozadi.

Şaharning şarqiy qismida qurol-aslaha ustaxonasi bölgan: u yerdan temir nayzalar va uç qirrali öq uçlari topilgan. Saroyning yemirilgan ikkinçi qavatidagi podşo arxividan teri va yoğoç taxtaçalarga yozilgan 100 dan ortiq hujjat çiqqan. ÖzME'ga köra, ular I—III asrlarda qadimgi xorazmiy tilida bitilgan. Bundan taşqari, jun, ipak va ip gazlama parçalari, böyra, rangli gilam, köplab haykal bölaklari, sopol idişlar hamda Kuşon tangalari topilgan.

Özbekça Vikipediyaga köra, saroyning qurilgan vaqti Kuşon hukmdorlari Vima Kadfiz va Kanişka hamda Xorazm hukmdori Artav tangalari asosida aniqlangan; qal'a asosçisi ham Artav deb hisoblanadi.

ÖzME'ga köra, suğoriş inşootlarining izdan çiqişi va harbiy töqnaşuvlar natijasida Tuproqqal'a xarobaga aylangan.