Çirçiq (daryo)
SaqlaşÖqiş: 3 daqiqa
Çirçiq — Özbekistonning Toşkent viloyati hududidan oqib ötuvçi daryo, Sirdaryoning öng tomondan quyiladigan eng serob irmoği. Daryo vodiysi respublikaning muhim xöjalik hududlaridan biri bölib, uning suvi suğoriş, içimlik suv ta'minoti va elektr energiyasi işlab çiqarişda keng foydalaniladi. Çirçiqning örta oqimida, öng qirğoqdagi terrasalarda Toşkent şahri joylaşgan.12
Nomi
13ÖzME'ga köra, daryoning qadimgi nomi Parak bölgan, «Boburnoma»da esa u Çir deb tilga olinadi; hozirgi nom şu sözning kiçraytiriş şakli hisoblanadi. Rusça Vikipediyaga köra, «Çir» Sirdaryo nomidagi «Sir» qismining bir varianti bölib, «Çirçiq» nomi taxminan «kiçik Sir(daryo)» degan ma'noni beradi. Örta asr arab geograflari daryoni Nahri Turk («turklar daryosi») yoki Parak (Farak — «tez uçuvçi daryo») deb atagan.
Boşlanişi va oqimi
13Daryo havzasini janub va şarqdan Qurama hamda Çatqol tizmalari, şimoldan Talas Olatovi va uning ğarbiy tarmoqlari örab turadi. Ğarbiy Tyanşan toğlaridagi qor va muzliklardan Çatqol, Köksuv va Piskom daryolari boşlanadi. ÖzME'ga köra, 1971-yilgaça Çirçiq Çorvoq soyligida Çatqol va Piskomning birlaşişidan hosil bölgan; suv ombori qurilgaç, daryo Çorvoq suv omboridan oqib çiqadigan bölib qolgan. U Çinoz qişloği yaqinida Sirdaryoga quyiladi.
Daryoning uzunligi turli manbalarda turliça: ÖzME uni 454 km, havza maydonini 14240 km² deb körsatadi. Rusça va Inglizça Vikipediyada esa Çatqol va Piskom qöşilgan joydan hisoblangan uzunlik 155 km, havza maydoni taxminan 14,9 ming km² deb berilgan. Inglizça va Rusça Vikipediyaga köra, yuqori oqimda daryo qariyb 30 km davomida kanyon içidan ötadi, keyin vodiy kengayadi.
Çirçiq — tipik toğ daryosi: toğli qismida u çuqur, tor va qiya özanda şiddat bilan oqadi. Ugom quyilgandan söng vodiy sezilarli kengayadi. Irmoqlarning hammasi daryoning toğlar bilan öralgan yuqori qismiga tuşadi, tekislikda esa unga birorta ham irmoq qöşilmaydi. Yil böyi qurimaydigan yirik irmoqlari ikkita — öngdan Ugom, çapdan Oqsoqotasoy. Qizilsuv, Tovoqsoy, Şörobsoy, Ğolibasoy kabi kiçik soylarning köpi yoz va kuzda suğorişga olinib yoki qurib, daryoga yetib bormaydi.
Suv rejimi
13Çirçiq asosan qor va muz erişidan töyinadi. ÖzME'ga köra, Xöjakent yaqinida örtaça suv sarfi soniyasiga 221 m³, quyi oqimda, Çinoz yonida esa 62 m³ ni taşkil etadi. Kuzatilgan eng yuqori sarf — 1959-yil 8-aprelda soniyasiga 2160 m³, 1914-yil 14-mayda 1452 m³; bunday toşqinlar daryo uçun odatiy emas. Eng kam sarf (22 m³) 1956-yil fevralda qayd etilgan. Yillik oqimning qariyb yarmidan köpi (52,4 foizi) mart–iyun oylariga, 32,1 foizi iyul–sentabrga, qolgan 15,5 foizi oktabr–fevralga töğri keladi. Qişda sarf soniyasiga 52 m³ dan oşmaydi. Daryo suvida loyqa kam.
Xöjalikdagi ahamiyati
13Toğdan tekislikka çiqqaç, daryo suvi köplab kanallarga taqsimlanadi. ÖzME'ga köra, Zaxariq, Bözsuv, Qorasuv, Şimoliy Toşkent kanallari Çirçiqdan suv oladi, Çirçiq–Bözsuv tizimi esa Özbekistonda 100 ming gektardan ortiq yerni suğoradi. Inglizça Vikipediya Toşkentning Bözsuv, Anhor va Salor kabi asosiy kanallari Çirçiqdan suv olişini ta'kidlaydi.
ÖzME'ga köra, daryoda Çorvoq, Qodiriya, Tovoqsoy, Oqqovoq, Oqtepa, Salor va uçta Quyi Bözsuv gidroelektr stansiyalaridan iborat GESlar zanjiri qurilgan. Rusça Vikipediyaga köra, Ğazalkent gidrouzelidan keyin daryodan derivatsiya kanaliga soniyasiga 310 m³ gaça suv yönaltirilişi mumkin. Daryo suvi Toşkent, Çirçiq, Yangiyöl va Ğazalkent şaharlarini hamda köplab qişloqlarni suv bilan ta'minlaydi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Çirçiq (daryo) // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/4342 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAÇirçiq (daryo). (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/4342
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/4342
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Чирчик (река)ru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Çirçiq (river)en.wikipedia.org
- 3ÖzME, 9-jild, 117–118-b.manbaa.uz · ÖzME, 9-jild, 117–118-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.