Kerala

Kerala (malayalamça Keralam) — Hindistonning janubi-ğarbida, Arabiston dengizi böyidagi Malabar sohilida joylaşgan ştat. Ma'muriy markazi — Tiruvanantapuram (Trivandram) şahri. Ştat aholisining asosiy qismini malayali xalqi taşkil qiladi, rasmiy tillari — malayalam va ingliz tillari. Inglizça Vikipediyaga köra, 2026-yil avgustda ştatning rasmiy inglizça nomi ham «Keralam» deb özgartirilgan.12

ÖzME «Kerala» nomini malayali tilida «kokos palmalari ölkasi» deb izohlaydi. Inglizça Vikipediya bu talqinni bir neça taxmindan biri sifatida keltiradi: nom «Çera yerlari» ma'nosidagi birikmadan ham kelib çiqqan bölişi mumkin. Rusça va Inglizça Vikipediyaga köra, bu nom miloddan avvalgi 3-asrda imperator Aşoka qoldirgan bitiklarda «Keralaputra» şaklida uçraydi. Hudud qadimdan Malabar nomi bilan ham tanilgan.

ÖzME'ga köra, ştat maydoni 38,9 ming km² ni taşkil etadi; Inglizça va Rusça Vikipediyada aniqroq raqam — 38 863 km² berilgan. Hududning katta qismi pasttekislik bölib, şarqda Ğarbiy Gatlar toğlari kötariladi; ÖzME bu yerdagi Kardamon va Anaymudi toğlarining balandligi 2698 m gaça yetişini qayd etadi. Rusça Vikipediyaga köra, ştat qirğoq böylab 590 km çözilgan, kengligi esa atigi 35 km dan 120 km gaça. Ğarbda u Arabiston dengizi bilan, şarq va şimoli-şarqda Tamilnad va Karnataka ştatlari bilan çegaradoş.

Iqlimi tropik, mussonli. ÖzME'ga köra, yiliga 3000 mm gaça yoğin tuşadi; Rusça Vikipediya örtaça yillik miqdorni 3107 mm deb körsatib, u tekisliklarda 1250 mm dan Idukki okrugida 5000 mm gaça özgarişini yozadi. Toğ yonbağirlarida eben, tik, palisandr kabi qimmatbaho daraxtli örmonlar ösadi.

ÖzME 2001-yilda ştatda 31,8 mln kişi yaşaganini va Kerala mamlakatdagi eng ziç aholi yaşaydigan ştat ekanini yozgan. Rusça va Inglizça Vikipediyaga köra, 2011-yilgi aholi röyxatida aholi taxminan 33,4 mln kişini taşkil etgan, ziçlik esa har km² ga 859 kişidan ortiq bölib, Hindistondagi eng yuqori körsatkiçlardan biri. Rusça Vikipediyaga köra, aholining 56,2 foizi hinduizmga, 24,7 foizi islomga, 19 foizi xristianlikka e'tiqod qiladi. Inglizça Vikipediyaga köra, Kerala inson taraqqiyoti indeksi, savodxonlik darajasi va umr davomiyligi böyiça Hindiston ştatlari orasida yetakçi örinda turadi.

ÖzME'ga köra, ştat iqtisodiyotida qişloq xöjaligi muhim örin tutadi: aholining yarmiga yaqini şu sohada band, asosiy oziq-ovqat ekini — şoli. Kerala Hindistondagi kokos yonğoği, qora murç, kofe va çoyning salmoqli qismini yetiştiradi, mamlakatdagi kauçuk plantatsiyalarining deyarli hammasi ham şu yerda; baliqçilik va marvarid oliş ham rivojlangan. Malabar sohilida monatsit, ilmenit, rutil va sirkonga boy qumlar bor. Sanoati asosan qişloq xöjaligi mahsulotlarini qayta işlaydi: kokos tolasidan arqon va poyandoz töqiladi, yoğoçsozlik yaxşi rivojlangan. Yirik portlari — Koçi (Koçin) va Kojikode. Inglizça Vikipediyaga köra, hozir ştat iqtisodiyotida xizmat körsatiş sohasi ustunlik qiladi, Fors qöltiği mamlakatlarida işlayotgan malayalilar yuboradigan pul ham katta ahamiyatga ega. Kerala Hindistonning taniqli turizm hududlaridan biri hisoblanadi.

ÖzME'ga köra, qadimda bu hududda Çera davlati bölgani miloddan avvalgi 3-asr manbalarida aytiladi. Inglizça Vikipediyaga köra, Çeralar sulolasi dengiz savdosi orqali kuçaygan, mintaqa esa qadimdan ziravorlar eksport qilib kelgan. Rusça Vikipediyaga köra, 1498-yilda Vasko da Gama bu yerga kelgan, 1503-yilda Koçinda Hindistondagi birinçi portugal qal'asini qurgan. ÖzME'ga köra, 1663-yilda gollandlar, 18-asr örtalarida fransuzlar va inglizlar örnaşgan, 1792-yilda hududning şimoliy qismi Britaniya Ost-Indiya kompaniyasi tasarrufiga ötgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, Hindiston mustaqillikka erişgaç, Travankor va Koçin knyazliklari 1949-yilda Travankor-Koçin ştatiga birlaştirilgan. 1956-yil 1-noyabrda ştatlar qayta taşkil etilişi natijasida malayalam tilida söylaşuvçi hududlar birlaşib, hozirgi Kerala ştati tuzilgan. 1984-yildan ştat 14 okrugga bölinadi.