Rio-de-Janeyro
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Rio-de-Janeyro (portugalça: São Sebastião do Rio de Janeiro; «yanvar daryosi»), qisqaça Rio — Braziliyadagi şahar, Rio-de-Janeyro ştatining ma'muriy markazi. Braziliyada aholi soni böyiça ikkinçi örinda turadi. Şaharga «Cidade Maravilhosa» («Ajabtovur Şahar») laqabi berilgan.
Tarixi
13Yevropaliklar Guanabara buxtasiga ilk bor 1502-yil 1-yanvarda yetib kelgan. Portugallar buxtani noma'lum daryoning quyiliş joyi deb hisoblagani uçun joy «Yanvar daryosi» deb atalgan. Ingliz tilidagi Vikipediyada ekspeditsiya rahbari sifatida Gaşpar di Lemuş yoki Gonsalu Kuelu tilga olinadi. 1555-yilda buxtadagi orollardan birini fransuz mustamlakaçilari egallagan; 1567-yilda ular qaytarilgan.
Şahar 1565-yil 1-martda portugallar tomonidan Eştasiu di Sa boşçiligida asos solingan va São Sebastião do Rio de Janeiro deb nomlangan. Özbekça Vikipediyada esa 1531-yilda bu yerda fort qurilgani aytiladi, şahar uzoq vaqt kiçik qişloq bölib qolgani, 17-asr oxiridan tez ösa boşlagani qayd etilgan.
1763-yil 27-yanvarda mustamlaka ma'muriyati Salvadordan Rioga köçirilgan. 1808-yilda Portugaliya qirol saroyi Napoleon bosqinidan qoçib Rioga kelgan; 1815—1821-yillarda şahar Portugaliya, Braziliya va Algarvesning Birlaşgan Qirolligi poytaxti bölgan. 1822-yilda Braziliya mustaqilligi e'lon qilingaç, Rio imperiya poytaxti bölib qoldi, 1889-yildan respublika poytaxti böldi. 1960-yilda poytaxt Braziliyaga köçirildi. Manbalarga köra, Rio qul savdosining yirik markazi ham bölgan: Valongu iskalasi orqali 1811—1831-yillarda 500 mingdan bir milliongaça qul keltirilgan.
Geografiyasi
13Şahar Atlantika okeanining Guanabara buxtasi sohilida joylaşgan. Iqlimi tropik. Özbekça Vikipediyaga köra yanvarning örtaça harorati 26°, yillik yoğin 1000 mm dan ortiq. Rus tilidagi Vikipediyaga köra şahar maydoni 1260 km². Şaharning janubiy qismi — plyajlar — qirğoqböyi toğlari bilan markaz va şimoliy qismdan ajralgan.
Aholisi
13Aholi sonida manbalar bir-biriga mos kelmaydi. Özbekça Vikipediyada Katta Rio aholisi 14,02 mln (2026), rus tilidagi Vikipediyada şahar aholisi 6,7 mln (2018), aglomeratsiya 12,5 mln dan ortiq, ingliz tilidagi Vikipediyada şaharda 6 mln, metropoliten hududda 13 mln (2025) körsatilgan. Şahar aholisi özini «kariok» (carioca) deb ataydi. Toğ yonbağirlarida kambağal mahallalar — favelalar joylaşgan.
Iqtisodiyoti
13Rio mamlakatdagi yirik taşqi savdo portlaridan biri va San-Pauludan keyingi ikkinçi savdo-sanoat markazi. Çetga kofe, şakarqand, teri, qimmatbaho yoğoç, ruda, paxta, meva çiqariladi. Sanoatda oziq-ovqat, farmatsevtika, töqimaçilik, kimyo, metallurgiya, kemasozlik va neft kimyosi rivojlangan. Rus tilidagi Vikipediyaga köra xizmat körsatiş sohasi yetakçi, Petrobras kabi yirik kompaniyalar boş ofislari şu yerda. Şaharda 1979-yildan metropoliten işlaydi.
Madaniyati va diqqatga sazovor joylari
13Şahar Braziliya karnavali, samba va bossa-nova bilan maşhur. Maşhur plyajlar: Kopakabana, Ipanema, Leblon, Barra-da-Tijuka. Diqqatga sazovor joylar: Korkovadu toğidagi Iso haykali, Şakar boş toği, Sambodrom va Marakana stadioni. Şaharda milliy kutubxona, muzeylar, teatrlar, botanika va hayvonot boğlari bor. Rioda 2016-yilgi yozgi Olimpiya öyinlari ötkazilgan; Marakanada 1950 va 2014-yillardagi jahon çempionati finallari bölgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Rio-de-Janeyro // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/436 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APARio-de-Janeyro. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/436
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/436
Raqamlarda
Aholi soni · 1-iyul 2025
6,7 mln kişi
özgarmadi1-iyul 2024ga nisbatan
Manba: Wikidata (CC0)· bot muntazam yangilaydi, oxirgi marta 2026-yil 26-oktabr
Manbalar
1 ta manba- 1Wikidata: Q8678wikidata.org · 1 ta fakt manbasi
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.