Kolloid eritmalar
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Kolloid eritmalar (zollar) — zarraçalari juda mayda, ammo alohida molekulalardan ancagina yirik bölgan yuqori dispers sistemalar. ÖzME'ga köra, ularda zarraçalar ölçami 1 nm dan 100 nm gaça böladi. Inglizça Vikipediyaga köra, Xalqaro sof va amaliy kimyo ittifoqi (IUPAC) kolloid holatni keng ta'riflaydi: muhitda tarqalgan zarraçalarning heç bölmaganda bir ölçami taxminan 1 nanometrdan 1 mikrometrgaça bölişi kerak, bu çegaralar ham qat'iy emas.12
Umumiy tavsifi
13Kolloid sistemada ikki qism ajratiladi: tarqalgan zarraçalar — dispers faza va ular joylaşgan muhit — dispersion muhit. Inglizça Vikipediyaga köra, haqiqiy eritmada erigan modda alohida molekula yoki ionlar holida böladi va sistema bir fazali hisoblanadi; kolloidda esa zarraçalar ança katta, sistema köp fazali. Masalan, sutda yoğ alohida molekulalar emas, mayda tomçilar holida tarqalgan. Rusça Vikipediya kolloidlarni haqiqiy eritmalar bilan dağal dispers suspenziyalar oraliğidagi sistemalar deb ta'riflaydi.
Kolloidlarni örganiş 1845-yilda italyan kimyogari Francesko Selmi işlaridan boşlangan. Inglizça Vikipediyaga köra, «kolloid» atamasini 1861-yilda Tomas Grem kiritgan.
Turlari
13ÖzME'ga köra, kolloid sistemalar gazsimon (tutun, tuman), suyuq (emulsiyalar) va qattiq (qattiq kolloid eritmalar, rangli şişalar) holatda uçraydi. Ular monodispers (barça zarraçalar bir xil kattalikda) yoki polidispers bölişi mumkin; monodispers kolloidlarni faqat sun'iy yöl bilan oliş mumkin.
Dispersion muhitga qarab zollar turliça nomlanadi: muhit suv bölsa — gidrozol, organik modda bölsa — organozol, gaz bölsa — aerozol, umuman suyuq bölsa — liozol (yunonça «lios» — suyuqlik). Dispers faza va muhit zarraçalari örtasidagi boğlaniş kuçiga köra liofob va liofil zollar farqlanadi. ÖzME'ga köra, platina, kumuş va oltingugurt zollari liofob sistemalarga, oqsil, jelatina, pepsin kabi yuqori molekulyar moddalar eritmalari esa liofil sistemalarga misol böladi.
Oliniş va tozalaş usullari
13ÖzME'ga köra, polidispers kolloidlar ikki yöl bilan olinadi. Dispergatsiya usulida yirik zarraçalar maydalanadi: qattiq modda stabilizator bilan birga kukun qilib eziladi yoki suyuqlik içida elektr yoxud ultratovuş yordamida parçalanadi. Kondensatsiya usulida, aksinça, molekula va ionlar birikib, yirikroq zarraçalarni hosil qiladi. Kolloid eritmalarni kislota, asos va tuz qoldiqlaridan tozalaş uçun dializ, elektrodializ, ultrafiltrlaş va ultratsentrifugalaşdan foydalaniladi.
Xossalari
13Kolloid eritmalarning osmotik bosimi juda kiçik, diffuziyasi sust, zarraçalari esa Broun harakatida böladi. Zarraçalar elektr zaryadiga ega bölgani sababli elektr maydonida elektrodlardan biri tomon siljiydi — bu hodisa elektroforez deyiladi. Rusça va inglizça Vikipediyaga köra, şaffof kolloidlarda yoruğlik nuri zarraçalarda soçilib, nur yöli körinib qoladi (Tindal effekti).
Ahamiyati
13ÖzME'ga köra, tirik organizmlar hujayra va töqimalarining asosini taşkil etuvçi oqsillar, nuklein kislotalar, kraxmal va glikogen kolloid holatda böladi. Tuproq unumdorligi uning kolloid qismining xossalariga, sement, çinni, keramika, sir va böyoqlar sifati esa ularning dispersligiga boğliq. Kolloidlar teri, qoğoz, gazlama, sun'iy ipak va oziq-ovqat işlab çiqarişida keng qöllanadi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Kolloid eritmalar // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/4366 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAKolloid eritmalar. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/4366
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/4366
Manbalar
2 ta manba- 1Inglizça Vikipediya: Colloiden.wikipedia.org
- 2Rusça Vikipediya: Коллоидные системыru.wikipedia.org
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.