Donetsk viloyati

Donetsk viloyati — Ukrainaning janubi-şarqidagi, Donbass mintaqasida joylaşgan viloyat. Markazi — Donetsk şahri. 1961-yilgaça Stalino viloyati deb atalgan. ÖzME viloyat maydonini 26,5 ming km² deb körsatadi; inglizça Vikipediyaga köra, aniq maydoni 26 517 km², bu Ukraina hududining taxminan 4,4 foizi. Viloyat şimoldan janubga 270 km, ğarbdan şarqqa 190 km ga çöziladi.1

ÖzME viloyat 1932-yil 17-iyulda taşkil etilganini yozadi. Inglizça Vikipediyaga köra, Sovet Ukrainasi tarkibida u 1932-yil 2-iyulda Xarkov va Dnepropetrovsk viloyatlari hududidan ajratib tuzilgan, dastlabki ikki hafta markazi Artyomovsk (hozirgi Baxmut) bölgan, 16-iyuldan esa bu vazifa Stalino şahriga ötgan. 1938-yilgaça hozirgi Lugansk viloyati yerlari ham uning tarkibida bölgan. 1961-yilda stalinizmdan voz keçiş siyosati doirasida şahar va viloyat Donetsk deb qayta nomlangan; yangi nom Severskiy Donets daryosi va Donetsk tizmasiga işora qiladi.

1991-yilgi referendumda viloyat saylovçilarining 83,9 foizi Ukraina mustaqilligini qöllab-quvvatlagan. Inglizça Vikipediyaga köra, 2014-yilda viloyatning bir qismi, jumladan Donetsk şahri Rossiya qöllab-quvvatlagan separatistlar nazoratiga ötgan va uzoq davom etgan qurolli töqnaşuv boşlangan. 2022-yilda Rossiya Ukrainaga bostirib kirgaç, viloyatda yana oğir janglar bölgan; Rossiya viloyatni öziga qöşib olganini e'lon qilgan, ammo bu xalqaro miqyosda tan olinmagan. Uruş tufayli viloyat ma'muriyati Kramatorskka köçirilgan, 2025-yil avgustiga kelib hududning taxminan 75 foizi Rossiya nazoratida bölgan.

ÖzME 1997-yil uçun aholi sonini 5 125,4 ming kişi deb keltiradi. Inglizça Vikipediyaga köra, urişdan oldin bu Ukrainaning eng sergavjum viloyati bölgan (taxminan 4,1–4,4 million kişi) va mamlakatdagi eng urbanlaşgan hudud hisoblangan. 2001-yilgi aholi röyxatiga köra, aholining 56,9 foizi ukrainlar, 38,2 foizi ruslar, qolganlari yunonlar, beloruslar va boşqa xalqlar vakillari bölgan; aholining taxminan 75 foizi rus tilini, 24 foizi ukrain tilini ona tili deb körsatgan. ÖzME davrida viloyat 18 tumanga bölingan, 49 şahar va 139 şaharça bölgan, 2020-yildan esa u sakkiz rayonga bölinadi.

ÖzME'ga köra, viloyat hududining köp qismi daryo vodiylari va jarlar kesib ötgan, 200 metrgaça balandlikdagi tölqinsimon tekislikdan iborat. Şimoli-şarqda Donetsk tizmasi 350 metrgaça kötariladi, ğarbda Dnepr böyi pasttekisligi, janubda Azov böyi qirlari joylaşgan. Iqlimi mö'tadil kontinental: yanvarning örtaça harorati −5° dan −8° gaça, iyulniki 21–23°. Yillik yoğin ÖzME'ga köra 450–500 mm, inglizça Vikipediyaga köra örtaça 524 mm. Asosiy daryolar — Severskiy Donets, Samara va Volçya; tuproqlari asosan qoratuproq. Inglizça Vikipediya Slavyansk şör köllari va mineral buloqlarini, Azov dengizi sohilidagi davolaş balçiğlarini ham qayd etadi.

Donetsk viloyati — Ukrainaning asosiy sanoat hududlaridan biri. ÖzME'ga köra, bu yerda kömir qazib oliş, qora metallurgiya va oğir maşinasozlik yetakçi tarmoqlar hisoblanadi; viloyat toşkömir qazib olişda MDHda Rossiyadan keyin ikkinçi örinda turgan. Koks-kimyo zavodlari, sement, oyna, temir-beton, şifer işlab çiqaruvçi korxonalar ham bor. Inglizça Vikipediyaga köra, viloyat Ukrainada işlab çiqariladigan kömir, prokat, koks, çöyan va pölatning yarmidan köpini bergan; kömir zaxiralari 25 milliard tonnaga baholanadi. Qişloq xöjaligida ğalla, kungaboqar, qand lavlagi, kartoşka va sabzavot yetiştiriladi, çorvaçilik rivojlangan. Mariupol porti, Donetsk temir yöli va aeroportlar viloyatning muhim transport tugunlari bölgan.