Sikkim

Sikkim (ÖzME'da Sekkim) — Hindistonning şimoli-şarqidagi ştat, Şarqiy Himolay toğlarida joylaşgan. Ma'muriy markazi va eng katta şahri — Gangtok. ÖzME'ga köra, ştat ğarbda Nepal, şarqda Butan, şimolda Xitoy Xalq Respublikasi (Tibet) bilan çegaradoş, maydoni 7,3 ming km². Rusça Vikipediyada maydon 7096 km² deb berilgan; janubda ştat Hindistonning Ğarbiy Bengaliya ştati bilan tutaşadi. Inglizça Vikipediyaga köra, Sikkim aholi soni böyiça Hindistonning eng kiçik, maydoni böyiça esa ikkinçi eng kiçik ştati hisoblanadi.12

Ştat hududi deyarli butunlay toğlik. ÖzME'ga köra, u Katta Himolayning janubiy yon bağrida, asosan 1500 metrdan yuqorida joylaşgan. Rusça va inglizça Vikipediyaga köra, eng past nuqtasi janubda 280 metr balandlikda bölsa, eng baland nuqtasi — dunyodagi uçinçi eng baland çöqqi Kançenjanga (8585 m atrofida) Nepal bilan çegarada turadi. Asosiy daryosi — Tista; u ştatni şimoldan janubga kesib ötadi. Inglizça Vikipediyaga köra, Sikkimda 80 dan ortiq muzlik, 227 ta baland toğ köli va bir neça issiq buloq bor.

ÖzME'ga köra, iqlimi subekvatorial, sernam toğ iqlimi; yillik yoğin 3000–4000 mm, şimolda esa 500 mm gaça kamayadi. Balandlik mintaqalari aniq ajralib turadi: 4000 metrgaça barg tökuvçi va igna bargli örmonlar, undan yuqorida alp ötloqlari tarqalgan. Inglizça Vikipediyaga köra, ştatning qariyb 35 foizini YuNESKOning Butunjahon merosi röyxatiga kiritilgan Kançenjanga milliy baği egallaydi.

Inglizça Vikipediyaga köra, Sikkimning eng qadimgi aholisi lepçalar hisoblanadi. 1642-yilda Namgyal sulolasidan Puntsog Namgyal Sikkimning birinçi çogyali — diniy va dunyoviy hukmdori sifatida taxtga ötirgan. ÖzME'ga köra, XVI asr oxiridan hududga tibetliklar köçib kela boşlagan, XVIII asr oxirigaça Sikkim Tibetga qaram bölgan.

XIX asrning ikkinçi yarmida Sikkim Britaniya protektoratiga aylangan; inglizça Vikipediyaga köra, bu maqom 1890-yilgi kelişuv bilan rasmiylaştirilgan. Hindiston mustaqillikka erişgaç, 1950-yilgi şartnoma asosida Sikkim Hindiston protektorati bölgan: mudofaa va taşqi aloqalar Hindiston zimmasiga ötgan, içki boşqaruv esa mahalliy hukumatda qolgan. ÖzME'ga köra, 1974-yilda ilk umumiy saylovlar ötkazilgan va konstitutsiya qabul qilingan, şu yili Sikkimga Hindistonning «uyuşgan ştati» maqomi berilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1975-yilgi referendumda saylovçilarning 97,5 foizi monarxiyani tugatiş tarafdori bölgan va 1975-yil 16-mayda Sikkim Hindistonning 22-ştati sifatida rasman qöşilgan.

ÖzME'ga köra, 2001-yilda ştatda 576 ming kişi yaşagan. Rusça Vikipediyaga köra, aholining köpçiligi XVIII–XIX asrlarda köçib kelgan nepallarning avlodlari bölib, nepal tilida sözlaşadi; tub aholi — Tibetdan kelgan bxutiyalar va qadimdan yaşab kelayotgan lepçalar esa ozçilikni taşkil etadi. ÖzME ma'lumotiga köra, lepça va bxutiyalar asosan buddizmning lamaizm yönalişiga, qolgan aholining köpçiligi hinduizmga e'tiqod qiladi.

ÖzME'ga köra, Sikkim agrar ştat: aholi dehqonçilik, çorvaçilik va qisman yoğoç tayyorlaş bilan şuğullanadi. Vodiylarda şoli, makkajöxori, batat, soya va ziravorlar ekiladi; apelsin, olma, ananas, banan östiriladi, çoy plantatsiyalari bor. Ensiklopediyaga köra, ştat jahon bozoriga kardamon yetkazib beriş böyiça birinçi örinda turgan. Gilam töqiş, yoğoç öymakorligi va kumuş buyumlar yasaş kabi hunarmandçilik tarmoqlari rivojlangan. Inglizça Vikipediyaga köra, hozirgi iqtisodiyot asosan qişloq xöjaligi va turizmga tayanadi; 2006-yilda Natula dovoni orqali Hindiston va Xitoy örtasida çegara savdosi oçilgan.