Bezgak

Bezgak (malyariya; italyança mala aria — «buzilgan, badböy havo») — bezgak plazmodiylari deb ataluvçi bir hujayrali parazitlar qözğatadigan va çivinlar orqali yuqadigan kasallik. ÖzME'ga köra, u xuruj bilan tutadigan isitma, qondagi jiddiy özgarişlar, kamqonlik, jigar va taloqning kattalaşişi bilan keçadi. Rusça Vikipediyaga köra, kasallik avval «botqoq isitmasi» deb ham atalgan; uni asosan Plasmodium avlodiga mansub parazitlar, ayniqsa Plasmodium falciparum qözğatadi.1

ÖzME'ga köra, odamda kasallik qözğatadigan plazmodiylarning tört turi bor va şunga mos ravişda bezgakning uç kunlik, tört kunlik, tropik va Afrika şakllari farqlanadi. Parazit hayot siklining bir qismini odam organizmida, boşqa qismini çivin tanasida ötkazadi: bemor organizmida u jinssiz yöl bilan köpaysa, kasallikni taşuvçi anofeles çivinida jinsiy yöl bilan rivojlanadi. Kasallik manbai — bemor odam va parazitni taşiydigan çivin, asosan uning urğoçisi.

Çivin soğlom odamni çaqqanda, parazitlar uning sölagi bilan qonga tuşadi va jigarga boradi. Ensiklopediyaga köra, jigarda rivojlanişning birinçi — töqima bosqiçi ötadi, söngra parazitlar yana qonga çiqib, qizil qon tanaçalari — eritrotsitlar içiga kiradi. Bu yerda ikkinçi bosqiç yakunlanib, eritrotsitlar parçalanadi va qonga köp miqdorda parazit çiqadi; aynan şu payt odamni isitma tutadi. Yaşirin (inkubatsion) davr odatda 10–14 kun, ba'zan bir yilgaça va undan ham uzoq davom etişi mumkin.

ÖzME ta'rifiga köra, kasallik tösatdan boşlanadi. Avval bemorni qattiq qaltiroq tutadi — u ba'zan ustiga issiq körpa yopilsa ham isinmaydi. Söngra qaltiroq bosilib, tana harorati 41–41,5° gaça kötariladi, yuz qizaradi, nafas qisadi, boş qattiq oğriydi. Bir neça soatdan keyin harorat tez tuşib, bemor qattiq terlaydi va ertasi kuni özini soğlom his qiliş mumkin. Keyin xuruj qaytalanadi: uç kunlik bezgakda — ikki kunda bir marta, tört kunlik bezgakda — uç kunda bir marta, tropik bezgakda esa köpinça har kuni.

Kasallik uzoq davom etsa, plazmodiylar eritrotsitlarni yemirgani sababli kamqonlik rivojlanadi, taloq va jigar kattalaşadi, oq qon tanaçalari soni kamayadi. Davolanmagan bezgak odamni holsizlantirib, mehnat qobiliyatini pasaytiradi, bolalarda ösiş va rivojlaniş orqada qoladi. Ensiklopediyaga köra, oğir şakllarida, ayniqsa bolalarda koma va ölim holatlari ham uçraydi.

ÖzME'ga köra, xurujlarning xarakteri, taloqning kattalaşgani va teri rangining sarğayişiga qarab bezgakni taxmin qiliş mumkin, ammo aniq taşxis uçun bemor qonini mikroskop ostida tekşiriş şart. Bemorni faqat vraç davolaydi. Vaqtida va töğri davolangan bemorning soğliğiga ziyon yetmaydi, undan boşqalarga kasallik yuqiş xavfi ham yöqoladi. Oldini olişda bemorlarni erta aniqlaş va davolaş, çivin köp joylarda himoya kiyimi va çivinni qöçiradigan vositalardan foydalaniş muhim.

Rusça Vikipediyaga köra, Janubiy Amerikadagi xina daraxti pöstlogi XVII asrdan Yevropada bezgakka qarşi dori sifatida qöllana boşlagan. XX asrda Xitoy olimasi Tu Youyou guruhi şuvoq ösimligidan artemizinin moddasini ajratib olgan va undan samaraliroq dorilar yaratilgan. 2021-yilda Jahon soğliqni saqlaş taşkiloti RTS,S vaksinasini keng qöllaşga ruxsat bergan, 2023-yilda esa ikkinçi — R21 vaksinasini tavsiya etgan.

Rusça Vikipediyaga köra, 1880-yilda fransuz harbiy vraçi Şarl Laveran bezgak bilan oğrigan bemor qonida parazitni topgan; bu bir hujayrali organizm kasallik qözğatuvçisi ekani birinçi marta aniqlangan hol bölib, olim 1907-yilda Nobel mukofotiga sazovor bölgan. 1898-yilda ingliz olimi Ronald Ross parazitning çivin orqali yuqişini körsatgan va 1902-yilda Nobel mukofotini olgan.

Rusça Vikipediyada keltirilgan Jahon soğliqni saqlaş taşkiloti ma'lumotlariga köra, bezgakdan ölim holatlari 2000-yildagi taxminan 896 mingdan 2019-yilda 558 minggaça kamaygan. Kasallanişning 85–90 foizi Afrikaning Saxroi Kabirdan janubdagi hududlariga töğri keladi, bemorlarning aksariyati beş yoşgaça bölgan bolalardir.