Şaşka

Şaşka — ikki kişi katakli taxtada oq va qora donalarni ma'lum qoidalar asosida surib öynaydigan mantiqiy stol öyini va sport turi. Öyinning maqsadi — raqibning barça donalarini olib taşlaş yoki ularni yura olmaydigan holatga keltiriş. ÖzME nomning kelib çiqişini arabça «naqş toş» degan ma'noga boğlaydi, inglizça nomi esa draughts.1

ÖzME'ga köra, öyin bir-biriga almaşib keladigan oq va qora katakli taxtada ikki rangdagi donalar bilan öynaladi. Donalar diagonal böylab qora kataklar orqali bir katak oldinga yuradi, raqib donasini esa oldinga ham, orqaga ham uriş mumkin. Taxtaning eng çekka gorizontal qatoriga yetib borgan dona «damka»ga aylanadi va taxta böylab istalgan masofaga yura oladi.

Rusça Vikipediyada barça turlar uçun umumiy qoidalar sanab ötilgan: partiya boşida hamma donalar taxtaga terib qöyiladi; urilişi mumkin bölgan donani uriş majburiy (sibir şaşkasi bundan mustasno); oddiy dona faqat oldinga yuradi, damka esa ikki tomonga ham harakatlana oladi.

Taxtadagi kataklar soni, donalar miqdori va qoidalarga qarab şaşkaning bir neça xili mavjud. ÖzME'ga köra, eng ommaviylari — 64 katakli taxtada 12 tadan dona bilan öynaladigan rus, ingliz, nemis va ispan şaşkalari, 100 katakli taxtada 20 tadan dona bilan öynaladigan xalqaro şaşka va 144 katakli taxtada 30 tadan dona bilan öynaladigan Kanada şaşkasi. Rusça Vikipediyaga köra, xalqaro şaşka dastlab Fransiyada tarqalgan 100 katakli öyindan kelib çiqqan.

Rusça Vikipediyaga köra, şaşkani kim va qaçon ixtiro qilgani aniq ma'lum emas; bu turdagi öyinlar turli xalqlarda bir-biridan mustaqil ravişda bir neça bor paydo bölgan bölişi mumkin. ÖzME öyin miloddan avvalgi 2700-yilda Misrda ma'lum bölganini, qadimgi Yunoniston va Rimda ham u haqda ma'lumotlar saqlanganini yozadi. ÖzME'ga köra, Gomer va Platon asarlarida şaşka tilga olingan, Gerodot esa Lidiyada oçarçilik paytida odamlar ovqatsizlikni unutiş uçun şaşka öynaganini hikoya qilgan.

ÖzME ma'lumotlariga köra, şaşka haqidagi ilk kitob 15-asrda Ispaniyada yozilgan, 18-asrda Buyuk Britaniyada bu öyinga bağişlangan kitoblar çiqqan, 19-asrdan esa Yevropada musobaqalar ötkazila boşlagan. Rusça Vikipediyaga köra, xalqaro şaşka böyiça birinçi xalqaro turnir 1885-yilda Fransiyaning Amyen şahrida bölgan, birinçi rasmiy jahon çempioni esa 1895-yilda Parijda ğolib çiqqan fransuz Isidor Veys hisoblanadi. ÖzME'ga köra, 1947-yilda Jahon şaşka federatsiyasi (FMJD) tuzilgan; 2004-yilgi ma'lumotga köra, unga 52 mamlakat a'zo bölgan. Ayollar örtasida jahon çempionati 1974-yildan, 64 katakli şaşka böyiça jahon çempionati 1985-yildan ötkaziladi.

ÖzME'ga köra, şaşka Özbekistonda qadimdan ma'lum. Respublika çempionatlari 64 katakli şaşka böyiça erkaklar örtasida 1934-yildan, ayollar örtasida 1936-yildan, xalqaro şaşka böyiça esa erkaklar örtasida 1954-yildan, ayollar örtasida 1971-yildan ötkaziladi. Özbekiston 1993-yilda FMJD'ga a'zo bölgan.

Öyinning ommalaşişiga Şarifjon Yoqubov, Sergey Davidov, Ozoda Ahmedova, Karima Mirzayeva kabi şaşkaçilar hissa qöşgan. Nikolay Mişçanskiy 1986-yilgi olimpiadada va 1993-yilgi Osiyo çempionatida oltin medal olgan, Markiel Fozilov esa 1992 va 2000-yillarda jahon çempionatida ğolib bölgan. ÖzME'ga köra, Mişçanskiy, Fozilov va Alişer Ortiqovga xalqaro grossmeyster unvoni berilgan. 2003-yil ma'lumotlariga köra, respublikadagi 65 ta şaşka bölimida 874 kişi şuğullangan.