Çatqol biosfera qöriqxonasi

Çatqol biosfera qöriqxonasi — Toşkent viloyatining Parkent tumanidagi toğli hududda, Çatqol tizmasining janubi-ğarbiy tarmoqlarida joylaşgan alohida muhofaza qilinadigan tabiiy hudud. Rusça Vikipediyaga köra, Çatqol tizmasi Tyanşan toğ tizimining bir qismi bölib, qöriqxona toğ-örmon qöriqxonasi turiga kiradi. Uning asosiy vazifasi — Ğarbiy Tyanşanning noyob ösimlik va hayvonot dunyosini örganiş, saqlab qoliş va köpaytiriş.1

Çatqol qöriqxonasi 1947-yilda taşkil etilgan. ÖzME ma'lumotiça, Özbekiston Vazirlar Mahkamasining 1990-yil 21-iyundagi qarori bilan uning negizida Ugom-Çatqol davlat tabiat milliy boği barpo etilgan, qöriqxona esa milliy boğning janubiy qismida alohida qöriqlanadigan hudud sifatida saqlab qolingan. Rusça Vikipediyaga köra, hozir qöriqxona ikki alohida uçastkadan — Boşqizilsoy va Maydontol uçastkalaridan iborat bölib, ular milliy boğning qöriqxona özaklari hisoblanadi. 1951-yilda Şovvasoy hududi qöriqxona tarkibidan çiqarilgan. Qöriqxona Toşkent viloyati tabiatni muhofaza qiliş boşqarmasiga böysunadi.

ÖzME qöriqxonaning umumiy maydonini 9900 gektar deb körsatadi, Rusça Vikipediya esa ikki uçastkaning birgalikdagi maydonini 35 255 gektar deb beradi. Hudud şarqda Namangan viloyati çegarasiga, janubi-ğarbda Ohangaron tumanining toğli yerlariga deyarli tutaşadi. Rusça Vikipediyaga köra, ğarbiy uçastka balandligi 3267 metr bölgan Qizilnura toğining janubi-ğarbiy yon bağirlarida joylaşgan.

ÖzME'ga köra, relyefi 1100 metrdan 4000 metrgaça bölgan turli balandliklar, qoyali çöqqilar va tik yon bağirlardan iborat. 1000–1500 metr balandlikda lyossimon tuproqlar, undan yuqorida esa toğ-örmon va toğ-ötloq tuproqlari tarqalgan. Hududdagi asosiy suv oqimlari — Boşqizilsoy, Şovvasoy va ularning irmoqlari.

Iqlimi kontinental. Yanvarning örtaça harorati −7°, iyulniki 23–25° atrofida böladi. Yiliga 700–800 millimetr yoğin tuşadi.

ÖzME ma'lumotiça, qöriqxonada 1300 ga yaqin ösimlik turi, şu jumladan dorivor jenşen uçraydi. Toğ yon bağirlarida 40 dan ortiq daraxt va buta turi ösadi: tol, terak, qora arça, savur arça, yonğoq, pista, qayin, zirk, çetan, dölana, yovvoyi olma, toğolça va boşqalar.

Qöriqxonada sut emizuvçilarning 30 dan ortiq turi yaşaydi, jumladan toğ qoploni, qönğir ayiq, toğ eçkisi, elik, tulki, börsiq va qobon. Quşlarning 140 dan ortiq turi qayd etilgan; ular orasida bedana, qirğiy, kaklik, qumri va qora laylak bor. ÖzME'ga köra, Ğarbiy Tyanşan uçun noyob bölgan 33 ösimlik, 3 hayvon va 4 quş turi Xalqaro va Özbekiston Qizil kitoblariga kiritilgan. Muhofaza tufayli ösimlik qoplami tiklanib, hayvon va quşlar soni ortib bormoqda.

1965-yilda Maydontol uçastkasidagi baland qoyalarda toğ eçkisi va kiyiklar tasvirlangan qadimiy toşbitiklar — Teraklisoy petrogliflari topilgan. Rusça Vikipediyaga köra, 1985-yilda qöriqxonaga tabiatşunos Jerald Darrell taşrif buyurgan.