Rele

Rele (fransuzça relayer — «almaştirmoq») — kuzatib turilgan biror kattalik, masalan, tok, kuçlaniş, bosim yoki harorat belgilangan qiymatdan özgarganda boşqariladigan zanjir yoki ijro mexanizmiga sakrab ta'sir körsatadigan avtomatik qurilma. ÖzME releni nazorat qiladigan parametriga qarab akustik, vaqt, himoya, mexanik, optik, issiqlik, elektromagnit va ölçam relelariga ajratadi. Rusça Vikipediya esa releni kirişdagi ta'sir özgarganda çiqişi oldindan belgilangan bir neça holatdan biriga keskin ötadigan element sifatida ta'riflaydi; bu xususiyati uni trigger, multivibrator kabi boşqa «releli» qurilmalarga yaqinlaştiradi.1

Rusça Vikipediyaga köra, releni birinçi bölib kim yaratgani haqida fikrlar har xil. Ba'zi fan tarixçilari uni rus olimi P. L. Şilling 1830–1832-yillarda öz telegrafining çaqiruv qurilmasi uçun yasagan deb hisoblaydi. Boşqalar ustuvorlikni amerikalik fizik Jozef Genriga beradi: u 1835-yilda telegraf apparatini takomillaştiriş ustida işlarkan kontaktli rele qurgan. Ğoya simlar orqali uzoqqa yetib borgunça zaiflaşgan elektr signalini kuçaytiriş zaruratidan tuğilgan: zaif tok impulsi rele kontaktini tutaştirgan, u esa mahalliy batareyani telegrafning kuçli elektromagnitiga ulagan. Alohida qurilma sifatida rele Semyuel Morzening telegraf patentida tilga olingan.

ÖzME ma'lumotiga köra, akustik rele tovuş çastotasi va bosimi, tebranişlar hamda materiallarning tovuşni yutiş yoki qaytariş xossalarini kuzatadi. Vaqt relesi avtomatik tizim qismlari orasida ta'sir uzatilganda kerakli keçikişni hosil qiladi. U odatda uç qismdan tuzilgan: boşqaruv signalini qabul qilib releni işga tuşiradigan sezgir qism, keçikişni ta'minlovçi qism va boşqariladigan sxemaga ta'sir qiladigan ijroçi qism. Keçiktiriş usuliga köra vaqt relelari elektr, magnit, mexanik, elektromexanik, termik, gidravlik va pnevmatik böladi.

Himoya relesi elektr uzatiş liniyalari, sanoat qurilmalari va boşqa elektr jihozlarini qisqa tutaşuv hamda nosoz işlaş rejimidan asraydi. U qaysi kattalikka sezgirligiga qarab tok, kuçlaniş, quvvat, qarşilik va çastota relelariga, işlaş tamoyiliga köra elektromagnit va induksion xillarga bölinadi.

Mexanik rele siljiş, tezlik, ziçlik kabi mexanik kattaliklarni kuzatadi va asosan turli mexanik datçiklardan iborat böladi. Optik rele (fotorele) yoruğlik oqimi özgarişiga javob beradi; uning mexanik, elektr va fotokimyoviy turlari bor. Issiqlik relesi harorat va issiqlik oqimini nazorat qiladi: mexanik turlari qizdirilgan jismning kengayişi, moddaning bir agregat holatidan boşqasiga ötişi yoki gaz xossalarining özgarişidan foydalanadi, elektr turlari esa harorat özgarganda ötkazgiç va yarimötkazgiçlar qarşiligi, magnit ötkazuvçanligi yoki termo-EYuK özgarişiga tayanadi.

ÖzME'ga köra, eng keng tarqalgan turlardan biri — elektromagnit rele elektr toki özgarişini sezadi. Uning sezgir qismi çulğam va qözğaluvçan yakor yoki özakdan iborat magnit tizim, ijroçi qismi esa kontaktlardir. Çulğamdan ötayotgan tok kuçayganda yoki susayganda yakor tortiladi yoki qöyib yuboriladi, natijada kontaktlar ulanadi yoki uziladi. Bunday relelar, masalan, sovitkiçlarda işlatiladi. Ölçam relesi esa detal ölçami belgilangan qiymatdan çetga çiqqanda qözğaluvçan va qözğalmas kontaktlar yordamida signal zanjirini ulaydi yoki uzadi.

Relelar energetika, aloqa, signalizatsiya, telemexanika va avtomatikada keng qöllaniladi. Rusça Vikipediyaga köra, vazifasiga qarab ular himoya, boşqaruv va nazorat relelari guruhlariga ham ajratiladi. Bir neça rele va boşqa elementlardan tuzilgan releli qurilmalar murakkab jarayonlarni avtomatik boşqariş imkonini beradi.