Manila

Manila — Filippin Respublikasining poytaxti. Şahar Luson orolida, Manila qöltiği sohilida joylaşgan va mamlakatning muhim iqtisodiy hamda madaniy markazlaridan biri hisoblanadi.

Ilk inson hayotining eng qadimgi izlari sifatida yaqin atrofdagi Angono petrogliflari körsatiladi; ular taxminan miloddan avvalgi 3000-yilga oid (ingliz va rus Vikipediyasi). Ingliz Vikipediyasiga köra, 1258-yilga kelib hozirgi Manila örnida Maynila nomli mustahkamlangan tagal davlati mavjud bölgan. 13-asrda Manila Pasig daryosi sohilidagi mustahkamlangan aholi punkti va savdo kvartalidan iborat edi.

1571-yil 24-iyunda ispan konkistadori Migel Lopes de Legaspi Manilaga kelib, uni Yangi Ispaniya hududi deb e'lon qildi va hozirgi Intramuros hududida şahar kengaşini tuzdi. Bangkusay jangida mahalliy hukmdor Raja Sulaymon mağlub böldi. Manila Ispaniya Ost-Indiyasi va Filippinning poytaxtiga aylandi. Özbekça Vikipediyada şahar 16-asrning 2-yarmida ispan konkistadorlari qurgan qal'a örnida vujudga kelgani va 1574-yildan Ispaniya mustamlakasining ma'muriy markazi bölgani qayd etilgan. Şahar Manila—Akapulko galeonlari savdosida muhim örin tutgan.

Rus Vikipediyasiga köra, 1762—1764-yillarda inglizlar şaharni ikki yil uşlab turgan. 1898-yilda şaharni AQSH egalladi. Ingliz Vikipediyasiga köra, 1901-yil 31-iyulda Manila mamlakatdagi birinçi nizomli şahar maqomini oldi. Ikkinçi jahon uruşida şaharni Yaponiya bosib oldi (1942—45); 1945-yil 3-fevral — 3-mart oraliğidagi Manila uçun jangda şaharning katta qismi vayron böldi. 1946-yildan Manila Filippin Respublikasining poytaxti.

Manila Luson orolining janubi-ğarbida, Manila qöltiği sohilida joylaşgan. Pasig daryosi şahar örtasidan oqib ötib, uni şimoliy va janubiy qismlarga ajratadi. Iqlimi subekvatorial; avgust—sentyabrda tayfunlar böladi. Katta Manila şahar va uning atrofidagi bir neça qişloq hamda yöldoş şaharlarni öz içiga olgan konurbatsiyani (maydoni 832 km²) taşkil etadi. Şahar ma'muriy jihatdan 16 rayonga bölinadi.

Aholi soni haqidagi ma'lumotlar manbalarda har xil yillarga tegişli: özbekça Vikipediyada 1,6 mln. kişi (2000), rus Vikipediyasida 1 660 714 kişi (2007-yil röyxati), ingliz Vikipediyasida esa 1 902 590 kişi (2024-yil röyxati). Ingliz Vikipediyasiga köra, Manila aholisi ziçligi bir kvadrat kilometrga 44 935 kişi bölib, dunyoning eng ziç joylaşgan şaharlaridan biridir.

Manila — savdo va transport yöllari tuguni. Manila porti orqali mamlakat importining deyarli hammasi va eksportining yarmidan ortiği ötadi (yillik yuk aylanmasi 12 mln. t atrofida). Katta Manilada mamlakat sanoat korxonalarining 2/3 qismi joylaşgan: tikuvçilik, poyabzal, oziq-ovqat, yoğoçsozlik, neftni qayta işlaş, maşinasozlik korxonalari va kema verfi bor.

Şaharda universitetlar, Filippin madaniyat markazi (teatr, muzey, badiiy galereya va kutubxonani öz içiga olgan majmua), milliy muzey, San-Tomas muzeyi va filarmoniya joylaşgan. Sobiq ispan qal'asi bölgan Intramuros rayonida 16–18-asrlarda qurilgan binolar saqlanib qolgan. Rus Vikipediyasiga köra, Intramuros Ikkinçi jahon uruşida qisman vayron bölgan; qal'a devori qurilişi 1590-yilda boşlangan.