Budapeşt

Budapeşt (mojarça Budapest) — Vengriyaning (Mojaristong) eng katta şahri va poytaxti. U mamlakatning siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi bölib, Dunay daryosining har ikki sohilida joylaşgan.

Budapeşt Buda, Obuda va Peşt şaharlarining birlaşişidan paydo bölgan. Birlaşiş yili manbalarda turliça körsatilgan: özbekça Vikipediyaning bir joyida 1872-yil, boşqa joyida 1873-yil deyilgan; rus va ingliz Vikipediyasida 1873-yil (rus manbasida 17-noyabr) körsatilgan. Qadimda bu yerga keltlar joylaşgan, keyin hudud Rim tasarrufiga ötgan: rimliklar bu yerda Akvinkum şahrini barpo etgan va u Quyi Pannoniyaning markaziga aylangan. Taxminan 895-yilda mojar qabilalari Arpad boşçiligida Dunay böyiga kelgan. 1241-yilda möğullar bosqini şaharni vayron qilgan. 1361-yilda (özbekça Vikipediyada 1350-yildan Buda qirollarning doimiy qarorgohi deyilgan) Buda qirollik poytaxti bölgan. 1541-yilda Buda va Peşt Usmonlilar qöliga ötgan; 1686-yilda Buda qaytarib olingan va şahar Gabsburglar tasarrufiga kirgan. 1848–1849-yillarda şahar Vengriyadagi milliy qözğolonning markazlaridan biri bölgan. 1867-yilda Avstriya-Vengriya tuzilgaç, Budapeşt ikki poytaxtdan biriga aylangan. 1896-yilda Yevropa materikidagi birinçi metro oçilgan. 1944-yil martda şaharni nemis qöşinlari egallagan; 1945-yil fevralda şahar ozod etilgan (rus manbasiga köra 13-fevralda Sovet qöşinlari hujumi bilan, 108 kunlik qamaldan söng). 1956-yil oktabrda şaharda qözğolon bölgan.

Şahar Karpat havzasida, Dunay daryosining ikki sohilida joylaşgan. Daryoning ğarbiy, baland öng sohilida tepalikli Buda, past tekis çap sohilida Peşt joylaşgan. Rus Vikipediyasiga köra şaharning eng baland nuqtasi Buday toğlaridagi Yanoş toği (527 m); şahar yoriq ustida joylaşgani sababli köplab termal buloqlar bor. Dunayda yettita orol bor, ulardan biri Margit oroli bölib, uzunligi 2,5 km. Iqlimi mötadil: özbekça manbaga köra iyulda örtaça harorat 22 °C, yanvarda 2 °C.

Rus Vikipediyasiga köra 2021-yilda şahar aholisi 1 723 836 kişi bölgan, aglomeratsiyada esa taxminan 2,97 mln kişi yaşagan (2017). Ingliz Vikipediyasi şahar aholisini 1,7 mln, yirik metropoliten hududini taxminan 3,3 mln deb körsatadi. Özbekça Vikipediyaga köra mamlakat aholisining 20 foizi Budapeştda yaşaydi, inglizça manbada bu körsatkiç uçdan bir deb berilgan.

Kommunizm davrida Budapeştda mamlakat sanoat mahsulotining yarmiga yaqini işlab çiqarilgan; asosiy tarmoq maşinasozlik bölgan, 1990-yillargaça „Ikarus“ avtobuslari çiqarilgan. Hozir şaharda deyarli barça turdagi sanoat mahsulotlari, jumladan kommunikatsiya mahsulotlari, kompyuter moslamalari va elektr maşinalar işlab çiqariladi. Sanoat korxonalari şahar çetida, markazda esa xizmat körsatiş va moliya muassasalari joylaşgan. Hungarian Telekom, General Electric, Vodafone, Erste Bank kabi kompaniyalar şaharda faoliyat yuritadi. Inglizça manbaga köra Budapeşt mamlakat iqtisodiy mahsulotining 40 foizdan köpini beradi.

Mojariston Fanlar Akademiyasiga 1825-yil asos solingan. Şaharda Milliy teatr (1840-yildan), Milliy muzey (1802), köplab muzeylar, kutubxonalar va metropoliten bor; 1991-yilda Markaziy Yevropa Universiteti oçilgan. Dunayning ikki sohilini köpriklar boğlaydi. Budada Akvinkum xarobalari, gotika çerkovi va qirol saroyi saqlangan. Dunay böyidagi tarixiy markaz YUNESKO Jahon merosi röyxatiga kiritilgan. Ingliz Vikipediyasiga köra şaharda 100 dan ortiq şifobaxş termal buloq bor va u Yevropaning kurort poytaxti hisoblanadi.