Maputu

Maputu — Mozambikning poytaxti va eng yirik şahri, mamlakat janubida Hind okeani sohilidagi port. 1976-yilgaça Lorensu-Markiş (port. Lourenço Marques) deb atalgan. Şahar alohida viloyat maqomida boşqariladi.

Şahar nomi 1544-yilda Mozambik hokimi tomonidan qirğoqni örganiş uçun yuborilgan portugaliyalik dengizçi Lorensu Markiş nomidan olingan. U hamrohi Antoniu Kaldeyra bilan Delagoa buxtasiga quyiladigan daryolarning quyi oqimini, jumladan Espirito-Santu daryosini tekşirgan. Özbekça Vikipediya şaharni 16-asrda portugallar bunyod qilgan qişloq örnida paydo bölgan deydi. Ingliz va rus Vikipediyalariga köra, hozirgi şahar taxminan 1850-yildan boşlangan, çunki avvalgi qurilmalar mahalliy qabilalar tomonidan vayron qilingan.

Şahar qal'a atrofida rivojlangan. Qal'aning quriliş yili manbalarda turliça: rus Vikipediyasida 1781-yil, ingliz Vikipediyasida 1787-yilda tugallangani aytilgan (ingliz matnining boşqa joyida 1781-yil ham keltirilgan). 1876-yil 9-dekabrda şahar vila maqomini, 1887-yil 10-noyabrda şahar maqomini olgan. 1898-yilda (rus manbasida — 1897) Mozambik oroli örniga Portugaliya Mozambikining poytaxtiga aylangan. 1895-yilda Pretoriyagaça temir yöl oçilişi aholi ösişiga yordam bergan. 1903-yilda Afrikada birinçi çuqur suvli iskala qurilgani rus manbasida keltirilgan. 1962-yilda Lorensu-Markiş universiteti oçilgan.

Mozambik mustaqilligi uçun kuraş olib borgan FRELIMO 1962-yilda Tanzaniyada tuzilgan; uruş 1974-yilgaça davom etgan. 1975-yil 25-iyunda Mozambik Xalq Respublikasi e'lon qilindi, 1976-yil fevralida şahar Maputu deb qayta nomlandi. Nom Maputu daryosi nomidan olingan. Mustaqillikdan keyingi fuqarolar uruşi (rus manbasiga köra 1976–1992) şahar iqtisodiyotiga oğir zarba berdi.

Şahar Maputu (Delagoa) buxtasi sohilida, Tembe, Umbeluzi, Matola va Infulene daryolari quyiladigan joy yaqinida joylaşgan. Buxta uzunligi 95 km, eni 30 km; şarqiy çekkasida Inyaka oroli bor. Şahar çegaradoş Janubiy Afrika bilan Resano-Garsiya orqali 120 km, Esvatini bilan 80 km masofada. Maydoni ingliz manbasiga köra taxminan 346–348 km².

Iqlimi tropik savanna. Yillik yoğin manbalarda turliça: 780 mm (uz), 761 mm (ru), 829,6 mm (en). Yanvar eng issiq, iyul eng sovuq oy.

Aholisi 1997-yilda 989 ming kişi edi. Rus Vikipediyasida rasman taxminan 1,3 million, ingliz Vikipediyasida 2017-yilda 1 088 449 kişi körsatilgan; Matola bilan birga aglomeratsiya aholisi 2 717 437. 2017-yilda aholining deyarli yarmi portugal tilida ona tili sifatida gaplaşgan. Şahar 7 ma'muriy bölinmadan iborat.

Şahar iqtisodiyoti port atrofida jamlangan; Zambiya va Zimbabve ham portdan foydalanadi. Paxta, kömir, şakar, xromit, sizal, kopra va yoğoç eksport qilinadi. Özbekça manbaga köra, mamlakat sanoat mahsulotining 55 foizi şu yerda işlab çiqariladi: maşinasozlik, neftni qayta işlaş, oziq-ovqat, poyabzal, töqimaçilik, vagonsozlik, kema ta'mirlaş korxonalari mavjud. Xalqaro aeroport bor.

Maputuda bantu madaniyati portugal, hind va xitoy ta'siri bilan qöşilgan. Diqqatga sazovor joylar: Mustaqillik maydoni, şahar hokimiyati, Maputu qal'asi, markaziy bozor, Tunduru boği va temir yöl vokzali. Şahar “Akatsiyalar şahri” va “Hind okeani injui” nomlari bilan ham tanilgan. Eduardo Mondlane universiteti mamlakatdagi eng qadimgi universitet. Tarix, tabiiy fanlar va boşqa muzeylar, Milliy kutubxona, botanika va hayvonot boğlari bor. Associação Núcleo de Arte — mamlakatning eng qadimgi madaniy taşkiloti. 2006-yildan DOKANEMA hujjatli kino festivali ötkaziladi.