Maskat

Maskat (arabça: مسقط, Masqaṭ) — Ummon Sultonligining poytaxti va eng yirik şahri. U Arabiston yarim orolining şarqiy qismida, Ummon qöltiği sohilida joylaşgan dengiz portidir.

Maskat tarixi 16-asrgaça parça-parça ma'lum. Sababi şaharning doimiy qayta qurilişi, ayniqsa 1970-yillardan keyingisi. Inglizça manbada şahar eramizning 1-asridayoq savdo porti sifatida ma'lum bölgani, Ptolemey uni «Cryptus Portus» (yaşirin port), Katta Pliniy esa «Amithoscuta» deb atagani aytiladi. Ayrim tadqiqotçilar bu nomlarni Maskat bilan boğlaydi, ammo olimlar qaysi nom Maskatga tegişli ekanida ixtilof qiladi. Ras al-Hamrada miloddan avvalgi 6-ming yillikka oid baliqçilar qabrlari topilgan. Ibn Battuta 1330-yilda Maskatni «kiçik posyolka» deb tilga olgan.

13–15-asrlarda Maskat Eron va Hindiston yölidagi oraliq portga aylandi. 1507-yilda portugal admirali Albukerke şaharni egalladi; rusça manbaga köra, 25-avgustda şahar olinib, aholining köpçiligi öldirilgan va uylar yondirilgan. Portugallar Jalali va Mirani fortlarini qurdi. Usmonlilar 1546-yilda şaharni öqqa tutdi, 1552-yilda esa Piri-rais flotida uni egalladi. Maskat yana bir bor 1581–1588-yillar oraliğida usmonlilar qölida bölgani aytiladi.

Ya'rubiylar sulolasi davrida portugallar quvildi. Manbalar şu qismida bir-biridan farq qiladi: rusça maqolada Nosir ibn Murşid 1648-yilda ikki oylik qamal qilgani, uning vorisi Sayf I esa portugallarni töliq mağlub etgani aytilsa, inglizça maqolada imom qöşini 1648-yil 16-avgustda Maskatga yuborilgani va portugallar 1650-yil 23-yanvarda taslim bölgani yoziladi. Keyinçalik fors şohi Nodirşoh bosqinlari va fuqarolar uruşi davrida Al Said sulolasi paydo böldi.

Rusça manbaga köra, Hamid ibn Said poytaxtni 1784-yilda Rustoqdan Maskatga köçirgan; inglizça maqolada esa bu 1793-yil deb körsatilgan. 19-asrda Said ibn Sulton qarorgohini Zangibarga köçirdi (inglizça maqolaga köra 1840-yilda). 1970-yil 23-iyulda Qobus ibn Said hokimiyatni egalladi, şundan söng Maskatda infratuzilma jadal rivojlandi: Mina Qobus porti va Siyb xalqaro aeroporti qurildi, Ruvi tijorat tumaniga aylandi. 2007-yil 6-iyunda «Gonu» sikloni şaharga katta zarar yetkazdi.

Maskat Ummonning şimoli-şarqida joylaşgan. Ğarbda al-Batina tekisliklari, şarqda aş-Şarqiya mintaqasi, janubda ad-Dohiliya mintaqasi bilan çegaradoş; şimol va ğarbdan Ummon qöltiği örab turadi. Qöltiq Maskat va Matrah nomli ikki tabiiy körfaz hosil qiladi. Şahar asosan Hojar toğlari etagida, Hormuz böğozi yaqinida joylaşgan. Saraton tropigi şaharning janubidan ötadi.

Qirğoq serpentinit va diorit kabi toğ jinslaridan tuzilgan. Tepaliklar daraxtsiz, ammo temirga boy. Janubda toğ jinslari 1800 metrgaça kötarilib, Ummonning eng baland tizmasi — al-Ahdarni hosil qiladi. Ösimliklarning asosiy qismini şörxok çöllarga xos galofit turlari taşkil etadi; körfazda marjon riflari, qisqiçbaqa, langust, sardina va pelamida uçraydi. Şaharni ğarbdan şarqqa Sulton Qobus şoh köçasi kesib ötadi.

Milliy statistika va axborot markaziga köra, Maskat gubernatorligi aholisi 2015-yil sentyabrida 1,56 million, 2022-yilda 1,72 million kişi bölgan. Metropoliten tarkibiga oltita vilayat kiradi; maydoni rusça manbada qariyb 3500 km², inglizçada taxminan 6500 km² deb berilgan. Özbekça maqolada aholi 1993-yilda 52 mingdan köp deyilgan. Port şahri sifatida Maskat forslar, balujlar va sindhlarni jalb qilgan; 19-asrga kelib hindu savdogarlari jamoasi şahar savdosida yetakçi bölgan. Hozirgi jamiyat köpmillatli.

Iqtisodiyot asosini savdo (jumladan neft va gaz) hamda portdagi xizmatlar taşkil etadi. Maskat dengiz porti sifatida xurmo, meva va quritilgan baliq çiqaradi, karvon yöllari tuguni va savdo-hunarmandçilik markazi hisoblanadi.

Şaharda universitet bor. Me'moriy yodgorliklardan örta asrlarda qurilgan turar joylar va 16-asrda portugallar qurgan fortlar — Jalali va Mirani saqlangan. Eski şahar uçun pastlikdagi oq uylar xos; şimoli-şarqiy çekkada Matrah portining kornişi va körfazi joylaşgan. Şahar yaqinida xalqaro aeroport bor.