Lima

Lima — Peruning poytaxti va eng yirik şahri, mamlakatning siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi. U Tinç okean sohilida, And toğlari etagida joylaşgan.

Ispanlar kelişidan oldin Rimak, Çiyon va Lurin daryolari vodiylarida Içma qabilalari yaşagan; 15-asrda bu hudud Inklar imperiyasi tarkibiga kiritilgan. Rus va ingliz Vikipediyasiga köra, şahar hududida bundan oldin Lima madaniyati ham mavjud bölgan.

Şaharga 1535-yilda ispan konkistadori Fransisko Pisarro asos solgan va dastlab uni «Qirollar şahri» (Ciudad de los Reyes) deb atagan. Asos solingan sana manbalarda turliça berilgan: rus Vikipediyasida 18-yanvar, ingliz Vikipediyasida 6-yanvar. Qirollar şahri nomi keyinçalik Lima nomi bilan almaşgan. 1536-yilda Manko II boşçiligidagi inka qözğolonçilari şaharni qamal qilgan, ammo ispanlar ularni qaytargan.

1543-yilda Peru ispan vitseqirolligi deb e'lon qilingaç, Lima Janubiy Amerikadagi ispan hukmronligining markaziga aylangan. 1687-yilgi kuçli zilzila şaharga katta zarar yetkazgan; 1746-yilgi zilziladan söng şahar keng kölamda qayta qurilgan. 1820-yil sentabrda general San-Martin qöşin bilan Peruga tuşib, Limani egallagan va 1821-yil 28-iyulda mamlakat mustaqilligini e'lon qilgan; Lima respublika poytaxti bölgan. 1881—83 yillarda şaharni Çili qöşinlari bosib turgan.

Lima Tinç okean sohilida, Rimak, Çiyon va Lurin daryolari vodiylarida, And toğlari etagida joylaşgan. Tarixiy markaz okeandan taxminan 15 km uzoqlikda, Rimak daryosi böyida. Balandligi dengiz sathidan 0 dan 500 metrgaça özgaradi. Dengiz porti Kalyao rasmiy ravişda alohida aholi punkti hisoblansa-da, amalda Lima bilan qöşilib ketgan.

Iqlimi tropik, juda nam, ammo yoğin deyarli yöq; bunga sovuq Gumboldt oqimi ta'sir qiladi. Yozda örtaça harorat 23 °C, qişda 16 °C. Örtaça yillik yoğin miqdori taxminan 40 mm (özbek Vikipediyasi ma'lumoti).

Özbek Vikipediyasida aholisi 7,4 mln kişi (2000) deb berilgan. Rus Vikipediyasiga köra, şahar aholisi (şahar atrofi bilan) 9 mln dan ortiq. Ingliz Vikipediyasida 2023-yilgi hisob-kitobga köra şahar aholisi 10 092 000 kişi; Kalyao bilan birga aglomerasiya 11 342 100 kişi. Mamlakat aholisining taxminan uçdan bir qismi Lima atrofida yaşaydi.

1940—1980 yillarda toğli hududlardan kelgan köçmançilar tufayli aholi 0,6 mln dan 4,8 mln gaça oşgan.

Lima Peruning yirik moliyaviy va sanoat markazi. Rus Vikipediyasiga köra, şahar mamlakat yalpi içki mahsulotining uçdan ikki qismidan köpini beradi. Asosiy tarmoqlar: töqimaçilik, oziq-ovqat, neftni qayta işlaş, kimyo va metallsozlik. Turizm ham ahamiyat kasb etadi.

Pan-Amerika şossesi Lima orqali ötadi. Xorxe Çaves xalqaro aeroporti şahar markazidan 11 km şimoli-ğarbda joylaşgan. Kalyao porti Janubiy Amerikadagi yirik baliqçilik portlaridan biri. 2010-yilda El Metropolitano tezyurar avtobus yöli oçilgan.

Şaharda 1551-yilda taşkil etilgan San-Markos universiteti, fanlar akademiyalari, muzeylar, milliy kutubxona, teatrlar va botanika boği bor. Me'moriy yodgorliklardan Torre-Tagle saroyi (1795), sobor (1572—1797) va prezident saroyi saqlangan. Limaning tarixiy markazi 1988-yilda YUNESKOning Jahon merosi röyxatiga kiritilgan. Şahar xilma-xil aholisi tufayli «Ikki Amerikaning oşpazlik poytaxti» deb ham ataladi.