Kolombo

Kolombo (singal tilida Kalambu) — Şri Lanka orolining ğarbiy sohilida, Kelani daryosining quyiliş joyida joylaşgan şahar. U mamlakatning eng yirik şahri, asosiy iqtisodiy va madaniy markazi hisoblanadi. Şaharning maqomi manbalarda turliça ta'riflanadi: özbekça Vikipediyada u mamlakatning amaldagi poytaxti deyiladi, rus tilidagi manbada Şri-Jayavardenapura-Kotte rasmiy poytaxt, Kolombo esa uni köpinça norasmiy poytaxt deb ataydi, inglizça manbada esa Kolombo ijroiya va sud poytaxti hamda tijorat markazi sifatida tilga olinadi.

Kolombo haqidagi dastlabki ma'lumot 1346-yilda u yerga kelgan arab sayyohi Ibn Battuta asarlarida uçraydi (inglizça manbaga köra, u şaharni Kalanpu deb atagan). Örta asrlarda şahar Kolontata nomi bilan maşhur bölgan. Rus tilidagi manbaga köra, arablar bu yerga 8-asrda joylaşib, singal qirolliklarining deyarli butun dengiz savdosini nazorat qilgan.

16-asrda Kolombo Hind okeani havzasidagi muhim savdo markazlaridan biri bölgan. Portugaliyaliklar bu yerda qal'a qurgan; inglizça manbaga köra, quriliş 1517-yilda boşlangan. 1656-yilda şaharni gollandlar egalladi. Inglizlar Kolomboni 1796-yilda bosib olgan. Keyingi davr haqida manbalar turliça yozadi: özbekça va rusça manbalarga köra, şahar 1802-yildan Seylon mustamlakasining ma'muriy markazi bölgan, inglizça manbaga köra esa Kolombo 1815-yildan inglizlarning Seylon toj mustamlakasi poytaxti bölgan. 1865-yilda şahar munitsipal kengaşi tuzilgan.

1948-yilda Seylon mustaqillikka erişdi, 1972-yildan davlat Şri Lanka Respublikasi deb ataladi. Poytaxt vazifalarini Şri-Jayavardenapura-Kottega ötkaziş sanasi manbalarda turliça körsatilgan: 1978, 1982 va 1985-yil (oxirgisida yangi poytaxt qurilişi boşlangani aytiladi).

Şahar Şri Lanka orolining ğarbiy sohilida joylaşgan. Inglizça manbaga köra, şaharda köplab kanallar bor, markazida esa 65 gektarlik Beyra köli joylaşgan; şaharning şimoliy va şimoli-şarqiy çegarasini Kelani daryosi taşkil etadi.

Iqlimi subekvatorial, mussonli nam iqlim; yillik örtaça yoğin 2400 mm dan ortiq (inglizça manbada taxminan 2500 mm). Havo harorati yil davomida kam özgarib, 27° atrofida saqlanadi.

Aholi soni haqidagi ma'lumotlar turliça: özbekça manbada 2022-yilgi ma'lumotga köra 685 246 kişi; rusça va inglizça manbalarda 2011-yilda 752 993 kişi; inglizça manbaning boşqa joyida şahar çegarasida 642 163 kişi körsatilgan. Katta Kolombo aglomeratsiyasida aholi taxminan 5,6 million. Inglizça manbaga köra, aholi asosan singallar, şri-lankalik moorlar va tamillardan iborat; xitoy, portugal va golland burgerlari, malaylar hamda hindlar kiçik jamoalarni taşkil etadi.

Kolombo — mamlakatning asosiy iqtisodiy markazi, transport yöllarining muhim tuguni. Hind okeanidagi muhim dengiz yöllari kesişgan joydagi port rusça manbaga köra 250 gektarlik çuqur suvli bandargohga ega. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Özbekça manbaga köra, Kolombo va uning atrofida mamlakat sanoat korxonalarining yarmi joylaşgan: oziq-ovqat, kauçukni qayta işlaş, kemasozlik va kema ta'mirlaş korxonalari, issiqlik elektr stansiyasi mavjud. Rusça manbada kimyo, töqimaçilik, neftni qayta işlaş, şişa, tsement, yoğoçni qayta işlaş, charm-poyabzal sanoati va zargarlik işlab çiqarişi tilga olingan.

Kolomboda davlat universiteti, Vidyalankara budda universiteti, kollejlar, Milliy muzey, jamoat kutubxonasi va san'at galereyasi bor. Diqqatga sazovor joylar:

• Jomiy Ul Alfar masjidi
• «Gangaramaya» buddistlar ibodatxonasi (1841)
• Universitet (1921)
• Jamoat kutubxonasi (1925)
• «Vixaramaxadevi» boği (1865)
• Milliy muzey (1877)
• Munitsipalitet (1927)
• Galle Feys (1859)
• Katta Şarq mehmonxonasi (1875)

Inglizça manbaga köra, Gangaramaya ibodatxonasi me'morçiligida Şri-Lanka, Tailand, Hind va Xitoy uslublari aralaşgan.