Kampala

Kampala — Uganda poytaxti va eng yirik şahri. U Viktoriya kölining şimoliy sohili yaqinida joylaşgan va Markaziy provinsiyaning ma'muriy markazi hisoblanadi.

Hozirgi Kampala hududi Buganda qirolligining markaziy qismiga kirgan; bu yerda turli qirollarning poytaxti (Kibuga) almaşib turgan. Inglizça manbaga köra, "Kampala" nomi dastlab faqat Fort Lugard joylaşgan hozirgi Old Kampala tepaligini bildirgan. Bu tepalik Buganda qirolining ov qöriqxonasi bölib, unda impala antilopalari yaşagan. Rusça manbada esa luganda tilida "kampala" sözi "antilopa" ma'nosini anglatişi aytilgan.

Şaharga 1890-yilda inglizlar qal'a sifatida asos solgan. Rusça manbaga köra, 18-dekabrda kapitan Frederik Lugard Kampala tepaligida Imperator Britaniya Şarqiy Afrika kompaniyasining ştab-kvartirasi bölişi lozim bölgan qörğon barpo etgan. 1900-yilda Buganda kelişuvi imzolandi; u yer egaligining yangi şakllarini joriy etib, Kampala rivojiga ta'sir körsatdi. 1906-yilda şahar çegarasi belgilandi, 1906-yilga kelib aholi 30 ming kişiga yetgan (rusça manba). Mustamlaka idoralarining bir qismi Entebbega va Nakasero tepaligiga köçirildi. 1922-yilda Makerere universiteti asos solindi. 1931-yilda temir yöl Kampalagaça yetib keldi va şahar Mombasa porti bilan boğlandi. 1938-yilda birinçi elektr köça çiroqlari yoqildi.

1962-yil 9-oktabrda Uganda mustaqillikka erişdi, Kampala poytaxt böldi. 1968-yilda şahar çegaralari kengaytirilib, maydoni 28 km² dan 189 km² ga oşdi. 1972-yilda Idi Amin rejimi Osiyo kelib çiqişidagi aholini mamlakatdan çiqarib yubordi. 1986-yil yanvarida Kampala Milliy qarşilik harakati kuçlari tomonidan egallandi. 2010-yilda Kampala poytaxt şahar boşqarmasi töğrisidagi qonun qabul qilindi. 2010-yil 11-iyulda şaharda terakt sodir böldi: ingliz manbasiga köra 74 kişi, rus manbasiga köra 76 kişi halok bölgan.

Şahar tepaliklarda joylaşgan; balandligi özbekça manbada 1300 m gaça, rusça manbada taxminan 1200 m deb körsatilgan. Tepaliklarda joylaşgani sababli şahar yagona reja asosida qurilmagan. Rusça manbaga köra, yaqin atrofda Buganda qirolligining 19-asrdagi poytaxti Mengo bor. Iqlimi özbekça manbada ekvatorial mussonli deb, rusça manbada subekvatorial deb ta'riflangan; yillik yoğin örtaça 1500 mm.

Özbekça manbada aholi 902,9 ming kişi (2000) deb berilgan. Inglizça manbaga köra, 2024-yilgi röyxatda şahar aholisi 1 797 722 kişi; şahar Kampala Central, Kawempe, Makindye, Nakawa va Rubaga bölinmalariga ajratilgan. Metropoliten hudud aholisi 2019-yilda 6 709 900 kişi deb baholangan.

Kampala mamlakatning siyosiy, moliya va savdo-sanoat markazi, avtomobil yöllari tuguni. Temir yöl orqali Mombasa porti bilan boğlangan; xalqaro aeroport Entebbeda, şahardan taxminan 35 km uzoqlikda. Şaharda oziq-ovqat, kimyo, farmatsevtika, charm-poyabzal, metallsozlik, yoğoçsozlik va töqimaçilik sanoati korxonalari bor. Rusça manbaga köra, şaharda Uganda Markaziy banki, Fond birjasi (1997-yildan) va yirik korporatsiyalar boş idoralari joylaşgan. Inglizça manbaga köra, 2015-yilda metropoliten hudud Uganda YaIMining yarmidan köpini yaratgan.

Kampalada Makerere universiteti (1922; 1970-yildan milliy universitet), nafis san'at maktabi, Uganda muzeyi va badiiy galereya bor. Rusça manbaga köra, muzeyda musiqa asboblarining noyob töplami saqlanadi; şuningdek, Milliy teatr, Uganda ommaviy kutubxonasi (1964), "Nakivubo" stadioni mavjud. Kasubi tepaligida Buganda hukmdorlari maqbarasi joylaşgan. Şaharda Uganda Milliy masjidi, Kibuli masjidi, Namirembe anglikan sobori, Rubaga va Sankt-Pyotr katolik soborlari hamda hind ibodatxonalari bor.