Uganda

Uganda (rasmiy nomi — Uganda Respublikasi) — Şarqiy Afrikadagi davlat. Poytaxti — Kampala şahri. Davlat dengizga çiqiş imkoniga ega emas va Hamdöstlik tarkibiga kiradi.

Uganda hududida odam quyi paleolit davridan yaşay boşlagan. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, taxminan 3000 yil avval janubga bantu tilida sözlaşuvçilar, şimoli-şarqqa nilot tilida sözlaşuvçilar kelgan. Özbekça Vikipediyada bu jarayon mil. 1-ming yillikka tegişli deyiladi. Kitara davlati 13–14-asrlarda (ayrim ma'lumotlarga köra, 10–11-asrlarda) paydo bölgan; 16-asrda hudud Unoro, Nkore, Toro kabi bir neça mustaqil davlatga bölinib ketgan. Buganda davlati 19-asr örtalarida kuçaygan.

Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, arab savdogarlari 1830-yillarda, ingliz tadqiqotçilari va missionerlari 19-asrning ikkinçi yarmida kelgan. Britaniya Uganda protektoratini 1894-yilda örnatgan. Rus tilidagi Vikipediyada ham protektorat 1894-yilda Buganda markaz qilib tuzilgani aytiladi; özbekça Vikipediyada esa Britaniya protektorati 19-asrning 90-yillari — 20-asr boşlarida örnatilgani yoziladi.

Uganda 1962-yil 9-oktabrda mustaqil böldi. Milton Obote hukumat boşliği, Buganda hukmdori Mutesa II esa davlat boşliği böldi. 1971-yil 25-yanvarda general Idi Amin harbiy töntariş qilib hokimiyatni oldi. 1979-yilda Amin hukumati Tanzaniya armiyasi va Milliy ozodlik fronti qöşinlari tomonidan ağdarildi. 1980-yilgi saylovdan keyin Obote yana prezident böldi, 1985-yilda esa harbiy töntariş bilan olib taşlandi. 1986-yilda hokimiyatni Milliy qarşilik körsatiş armiyasi rahbarlari, jumladan Yoveri Museveni qölga oldi. Uganda 1962-yildan BMT a'zosi; milliy bayrami — 9-oktabr, Mustaqillik kuni.

Uganda Şarqiy Afrika yassitoğligida joylaşgan. Yer yuzasi asosan 1100–1500 m balandlikdagi tekislik bölib, eng baland joyi — Margerita çöqqisi (5109 m). Mamlakat janubidagi Viktoriya kölining katta qismi Ugandaga qaraşli. Daryolarining köpi Nilga quyiladi. Savanna va toğ ötloqlari keng tarqalgan, ayrim joylarda örmonlar saqlangan. Hayvonot dunyosida fil, jiraf, arslon, leopard, begemot va boşqalar bor. Mis, kobalt, oltin, qalay, volfram kabi foydali qazilmalar topilgan.

Mamlakat maydoni 236 ming km² (özbekça Vikipediya). Aholisi: 34,6 mln. kişi (2014), 45,9 mln. kişi (2024; ingliz va rus Vikipediyasi).

Uganda — respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1995-yil 8-oktabrda qabul qilingan. Davlat boşliği — prezident (1986-yildan Yoveri Museveni). Qonun çiqaruvçi hokimiyatni Milliy majlis, ijroçi hokimiyatni hukumat amalga oşiradi. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, 2005-yil konstitutsiyaviy özgarişlari prezidentlik muddatlari sonini çeklamaydi va köp partiyaviylik tiklangan. Mamlakat 4 viloyatga bölinadi.

Uganda — agrar mamlakat; özbekça Vikipediyaga köra, yalpi içki mahsulotda qişloq xöjaligi uluşi 44%, sanoat uluşi 17%. Mehnatga layoqatli aholining 80% dan köproği qişloq xöjaligida band. Kofe, kakao, paxta, çoy, şakarqamiş, banan va boşqa ekinlar yetiştiriladi. Sanoatda konçilik muhim örin tutadi. Çetga kofe, paxta, çoy, mis, charm sotiladi. Pul birligi — uganda şillingi. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, xizmat körsatiş sohasi iqtisodiyotda yetakçi.

Rasmiy tillar — ingliz va suaxili. Aholining katta qismi bantu va nilot xalqlariga mansub. Yoğoç öymakorligi va kulolçilik rivojlangan. Musiqada ennanga (8 torli arfa), endonga (lira) kabi çolğular qöllanadi. 20-asr boşlarida alifbo joriy etilgaç, mahalliy tillarda adabiyot rivojlana boşlagan. Kampaladagi Makerere universiteti 1922-yilda asos solingan.